چرا دندان ترک می‌خورد؟ 8 علت مهم ترک خوردن دندان و نشانه‌هایی که نباید نادیده بگیرید

گاهی دندان از بیرون کاملاً سالم به نظر می‌رسد، اما هنگام جویدن یک درد تیز و ناگهانی ایجاد می‌کند یا با نوشیدن آب سرد حساس می‌شود. یکی از دلایل احتمالی چنین علائمی ترک خوردن دندان است. ترک ممکن است بسیار سطحی باشد و فقط مینای دندان را درگیر کند یا تا بخش‌های عمیق‌تر دندان و حتی زیر خط لثه ادامه پیدا کند.

اما دلایل ترک خوردن دندان چیست؟ دندان‌قروچه، گاز زدن مواد غذایی بسیار سخت، ضربه، افزایش سن و وجود ترمیم‌های بزرگ از مهم‌ترین عوامل هستند. تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد، زیرا ترک‌های درمان‌نشده می‌توانند گسترش پیدا کنند و در موارد شدید امکان حفظ دندان را کاهش دهند.

ترک خوردن دندان چیست؟

دندان ترک‌خورده دندانی است که در ساختار سخت آن یک خط شکست ایجاد شده، اما دندان الزاماً به دو بخش جدا از هم تقسیم نشده است.

ترک ممکن است فقط در لایه خارجی یعنی مینا باقی بماند یا از تاج دندان به سمت عاج، پالپ و ریشه گسترش پیدا کند. به همین دلیل همه ترک‌های دندانی شدت و درمان یکسانی ندارند.

طبق تعریف‌های رایج در دندانپزشکی، یک ترک واقعی دندان معمولاً از تاج آغاز می‌شود و ممکن است به سمت نواحی زیر لثه پیشرفت کند. تعیین محل و عمق ترک نقش مهمی در انتخاب درمان و پیش‌آگهی دندان دارد.

دلایل ترک خوردن دندان چیست؟

ترک دندان معمولاً نتیجه وارد شدن نیرویی بیشتر از تحمل ساختار دندان است. این نیرو ممکن است یک‌باره و شدید باشد یا به صورت فشارهای کوچک اما مکرر طی ماه‌ها و سال‌ها به دندان وارد شود.

1. دندان‌قروچه و فشردن دندان‌ها

یکی از مهم‌ترین علت‌های ترک خوردن دندان، دندان‌قروچه است.

افرادی که هنگام خواب یا حتی در طول روز دندان‌های خود را به یکدیگر می‌فشارند، فشار زیادی به دندان‌ها وارد می‌کنند. تکرار این فشار می‌تواند به مرور باعث ایجاد ریزترک و سپس گسترش شکستگی شود.

انجمن متخصصان درمان ریشه آمریکا نیز دندان‌قروچه و فشردن دندان‌ها را از عوامل مستعدکننده ترک دندان معرفی می‌کند.

نشانه‌هایی مانند ساییدگی سطح دندان‌ها، درد فک هنگام بیدار شدن از خواب، حساسیت عضلات فک یا شکستگی مکرر ترمیم‌ها می‌توانند نیاز به بررسی از نظر دندان‌قروچه را مطرح کنند.

2. جویدن یخ و مواد غذایی بسیار سخت

دندان‌ها برای جویدن غذا ساخته شده‌اند، اما این به معنی تحمل هر میزان نیرویی نیست.

گاز زدن مواد بسیار سخت مانند:

• یخ
• هسته و استخوان
• دانه‌های ذرت بو داده‌ای که باز نشده‌اند
• آب‌نبات‌های بسیار سخت

می‌تواند فشار زیادی روی مینای دندان ایجاد کند.

گاهی شکستگی در همان لحظه رخ می‌دهد و گاهی یک ترک کوچک ایجاد می‌شود که به مرور بزرگ‌تر خواهد شد. انجمن متخصصان درمان ریشه آمریکا به‌طور مشخص توصیه می‌کند برای کاهش احتمال ترک دندان از جویدن یخ و اجسام سخت خودداری شود.

3. پرکردگی‌های بزرگ و قدیمی

هرچه مقدار بیشتری از ساختار طبیعی یک دندان از بین رفته باشد، نحوه تحمل نیرو در آن تغییر می‌کند.

دندانی که دارای یک پرکردگی بسیار بزرگ است ممکن است دیواره‌های طبیعی نازک‌تری داشته باشد و هنگام جویدن بیشتر در معرض شکستگی قرار بگیرد. این موضوع به‌خصوص درباره دندان‌های آسیاب که فشار زیادی هنگام جویدن دریافت می‌کنند اهمیت دارد.

Cleveland Clinic نیز وجود ترمیم‌های وسیع را از عواملی می‌داند که می‌توانند احتمال شکستگی و ترک دندان را افزایش دهند.

البته این موضوع به این معنی نیست که خود پرکردگی «باعث خراب شدن دندان» می‌شود. در بسیاری از موارد دندان پیش از درمان بخش زیادی از ساختار خود را بر اثر پوسیدگی از دست داده است و همین وضعیت آن را آسیب‌پذیرتر می‌کند.

4. ضربه به دندان

تصادف، زمین خوردن، برخورد جسم با صورت یا ضربه هنگام ورزش ممکن است باعث شکستگی دندان شود.

گاهی شکستگی کاملاً واضح است، اما در بعضی موارد ترک بسیار باریک است و در نگاه اول دیده نمی‌شود. بیمار ممکن است مدتی بعد متوجه درد هنگام گاز زدن یا حساسیت دندان شود.

آسیب و ضربه یکی از علل شناخته‌شده ترک دندان است و در صورت وارد شدن ضربه قابل توجه به دندان‌ها، حتی در نبود شکستگی واضح، معاینه دندانپزشکی اهمیت دارد.

5. افزایش سن و فرسودگی دندان

دندان‌های طبیعی سال‌ها در معرض نیروهای جویدن قرار دارند. با افزایش سن، مجموع این فشارها و تغییرات ساختار دندان می‌تواند احتمال ایجاد ترک را بیشتر کند.

البته جوان بودن به معنی مصونیت از ترک دندان نیست. دندان‌قروچه شدید، ضربه یا جویدن جسم سخت می‌تواند در هر سنی باعث شکستگی شود.

6. ضعیف شدن ساختار دندان

گاهی مشکل اصلی یک ضربه بسیار شدید نیست؛ بلکه دندان از قبل مقاومت کمتری دارد.

پوسیدگی وسیع می‌تواند مقدار زیادی از ساختار سالم دندان را از بین ببرد. همچنین فرسایش طولانی‌مدت مینا می‌تواند دندان را در برابر فشارهای مکانیکی آسیب‌پذیرتر کند.

منابع بالینی نیز پوسیدگی، فرسایش مینا و سابقه درمان‌های وسیع دندان را از عواملی می‌دانند که احتمال لب‌پریدگی یا شکستگی ساختار دندان را افزایش می‌دهند.

7. دندان درمان ریشه‌شده در بعضی شرایط

دندان‌هایی که درمان ریشه شده‌اند الزاماً شکننده و محکوم به شکست نیستند، اما دندانی که قبلاً تخریب وسیع، پوسیدگی یا ترمیم بزرگی داشته است ممکن است مقدار زیادی از بافت طبیعی خود را از دست داده باشد.

در برخی دندان‌ها، به‌ویژه دندان‌های خلفی، دندانپزشک پس از درمان ریشه پوشش مناسب کاسپ‌ها با روکش یا ترمیم محافظ را برای کاهش احتمال شکست پیشنهاد می‌کند.

8. استفاده از دندان به عنوان ابزار

باز کردن در بطری، پاره کردن بسته‌بندی، بریدن نخ یا گرفتن اجسام سخت با دندان کار بی‌خطری نیست.

دندان ممکن است بارها این فشارها را تحمل کند، اما تنها یک فشار نامناسب برای ایجاد لب‌پریدگی یا شکست کافی است.

در واقع، هر نیروی غیرطبیعی و متمرکزی که روی بخش کوچکی از دندان وارد شود می‌تواند خطر شکستگی را افزایش دهد.

چه دندان‌هایی بیشتر ترک می‌خورند؟

ترک می‌تواند در هر دندانی ایجاد شود، اما دندان‌های خلفی به دلیل تحمل نیروهای بیشتر جویدن اهمیت ویژه‌ای دارند.

ریسک در دندانی که هم‌زمان چند عامل خطر دارد بیشتر می‌شود؛ برای مثال یک دندان آسیای دارای پرکردگی بزرگ در فردی که شب‌ها دندان‌قروچه دارد، نیروی بیشتری را تحمل می‌کند.

تشخیص خطر باید برای هر دندان به صورت جداگانه انجام شود و فقط ظاهر دندان برای قضاوت کافی نیست.

علائم ترک خوردن دندان چیست؟

یکی از ویژگی‌های دندان ترک‌خورده این است که همیشه درد دائمی ایجاد نمی‌کند. حتی ممکن است بیمار دقیقاً نتواند مشخص کند کدام دندان درد دارد.

علائم شایع عبارت‌اند از:

• درد تیز هنگام گاز زدن غذا
• درد هنگام رها کردن فشار پس از گاز زدن
• حساسیت به غذا و نوشیدنی سرد یا گرم
• حساسیت به مواد شیرین
• درد متناوب که گاهی وجود دارد و گاهی ناپدید می‌شود
• حساسیت هنگام جویدن با یک سمت دهان
• در موارد پیشرفته، درد خودبه‌خودی
• تورم لثه اطراف دندان در صورت ایجاد التهاب یا عفونت

انجمن متخصصان درمان ریشه آمریکا، درد متناوب هنگام جویدن و حساسیت به تغییرات دما را از تظاهرات شناخته‌شده دندان ترک‌خورده می‌داند.

چرا دندان ترک‌خورده هنگام جویدن درد می‌گیرد؟

در زیر مینا و عاج، بافت زنده‌ای به نام پالپ دندان قرار دارد که حاوی عصب و عروق خونی است.

وقتی دندان ترک می‌خورد، فشار ناشی از جویدن می‌تواند باعث حرکت بسیار جزئی بخش‌های دو طرف ترک شود. این حرکت ممکن است پالپ را تحریک کند و درد ایجاد شود.

اگر ترک گسترش پیدا کند، التهاب یا آسیب پالپ نیز می‌تواند شدیدتر شود. در مراحل پیشرفته ممکن است باکتری‌ها به داخل دندان نفوذ کنند و التهاب یا عفونت ایجاد شود.

آیا هر خط روی دندان به معنی ترک خطرناک است؟

خیر.

خطوط سطحی مینا

بعضی افراد خطوط بسیار ظریفی روی مینای دندان‌های خود مشاهده می‌کنند. این خطوط که Craze Lines نام دارند معمولاً فقط لایه خارجی مینا را درگیر می‌کنند.

این نوع خطوط در دندان بزرگسالان شایع هستند و اغلب درد یا مشکل درمانی ایجاد نمی‌کنند. مسئله اصلی آنها معمولاً ظاهر دندان است.

شکستگی کاسپ

گاهی بخشی از سطح جونده دندان، به‌ویژه اطراف یک پرکردگی، می‌شکند. به این حالت Fractured Cusp گفته می‌شود.

بسته به اندازه شکستگی، ممکن است دندان با ترمیم یا روکش قابل بازسازی باشد.

Cracked Tooth

در این حالت ترک از سطح جونده شروع شده و به سمت ریشه ادامه پیدا می‌کند، اما دندان هنوز کاملاً به دو قسمت تقسیم نشده است.

تشخیص زودهنگام در این مرحله بسیار مهم است.

دندان دو نیم‌شده

اگر ترک گسترش پیدا کند و دندان به بخش‌های مجزا تقسیم شود، به آن Split Tooth گفته می‌شود.

در چنین شرایطی امکان حفظ کل دندان بسیار محدودتر است.

شکستگی عمودی ریشه

از ریشه آغاز می‌شود و ممکن است مدت زیادی علائم واضحی نداشته باشد.

گاهی اولین نشانه، التهاب لثه یا استخوان اطراف ریشه است. درمان آن بسته به محل و وسعت شکستگی می‌تواند متفاوت باشد و در برخی موارد کشیدن دندان ضروری است.

ترک دندان چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص ترک دندان همیشه ساده نیست. ترک ممکن است آن‌قدر باریک باشد که در عکس رادیوگرافی معمولی دیده نشود.

به همین دلیل دندانپزشک ممکن است چند روش را در کنار یکدیگر استفاده کند.

معاینه دقیق

سطح دندان و ترمیم‌های موجود بررسی می‌شوند. استفاده از بزرگنمایی و نور مناسب می‌تواند به مشاهده خطوط ظریف کمک کند.

تست گاز زدن

ممکن است از بیمار خواسته شود قسمت‌های مختلف یک دندان را روی وسیله مخصوص فشار دهد. ایجاد درد در زمان فشار یا رها کردن فشار می‌تواند در تشخیص کمک‌کننده باشد.

Transillumination

در این روش نور از دندان عبور داده می‌شود. وجود ترک می‌تواند مسیر عبور نور را تغییر دهد و آن را واضح‌تر کند.

بررسی لثه اطراف دندان

پروب پریودنتال برای بررسی عمق لثه اطراف دندان استفاده می‌شود. وجود یک پاکت عمیق و موضعی در بعضی موارد می‌تواند با گسترش ترک به سمت ریشه مرتبط باشد.

عکس رادیوگرافی و CBCT

رادیوگرافی پری‌اپیکال و در برخی شرایط CBCT می‌توانند اطلاعات تکمیلی در اختیار دندانپزشک قرار دهند؛ اما همه ترک‌ها مستقیماً در تصاویر دیده نمی‌شوند.

مرورهای علمی جدید تأکید می‌کنند که تشخیص ترک همچنان ترکیبی از معاینه بالینی، تست گاز زدن، بزرگنمایی، ترانس‌ایلومینیشن و تصویربرداری است و هیچ روش واحدی تمام ترک‌ها را با دقت کامل تشخیص نمی‌دهد.

ترک دندان چگونه درمان می‌شود؟

درمان به نوع، محل، عمق ترک و وضعیت عصب دندان بستگی دارد.

ترمیم دندان

برای بعضی ترک‌ها یا شکستگی‌های محدود، ترمیم مستقیم یا غیرمستقیم می‌تواند کافی باشد.

آنله یا روکش

اگر خطر گسترش ترک وجود داشته باشد، دندانپزشک ممکن است ترمیمی را انتخاب کند که کاسپ‌های دندان را پوشش دهد و حرکت بخش‌های ترک‌خورده را محدود کند.

شواهد موجود نشان می‌دهند نوع پوشش ترمیمی می‌تواند در پیش‌آگهی برخی دندان‌های ترک‌خورده اهمیت داشته باشد.

عصب‌کشی

اگر ترک باعث آسیب غیرقابل برگشت پالپ شده باشد، ممکن است درمان ریشه لازم شود. سپس معمولاً دندان به ترمیم محافظ مناسب نیاز خواهد داشت.

کشیدن دندان

اگر ترک تا ناحیه‌ای گسترش پیدا کرده باشد که امکان بازسازی قابل پیش‌بینی وجود نداشته باشد، ممکن است دندان قابل حفظ نباشد.

برای مثال، انجمن متخصصان درمان ریشه آمریکا اعلام می‌کند که اگر یک ترک واقعی تا زیر خط لثه گسترش قابل توجهی پیدا کند، امکان نجات دندان می‌تواند از بین برود.

آیا ترک دندان خودبه‌خود جوش می‌خورد؟

خیر.

برخلاف استخوان شکسته، ساختار ترک‌خورده دندان به شکل طبیعی دوباره به هم جوش نمی‌خورد.

هدف درمان این است که:

• جلوی گسترش ترک گرفته شود؛
• درد کنترل شود؛
• از پالپ و ساختار باقی‌مانده محافظت شود؛
• و تا حد امکان دندان طبیعی حفظ شود.

حتی پس از درمان نیز هیچ روش درمانی نمی‌تواند تضمین کند که ترک هرگز پیشرفت نخواهد کرد. به همین دلیل تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد.

اگر دندان ترک‌خورده را درمان نکنیم چه اتفاقی می‌افتد؟

یک ترک کوچک ممکن است به مرور در اثر فشارهای جویدن گسترش پیدا کند.

اگر ترک به پالپ برسد، امکان التهاب یا عفونت داخل دندان وجود دارد. در مراحل پیشرفته‌تر، عفونت می‌تواند بافت اطراف ریشه و استخوان را نیز درگیر کند.

از سوی دیگر، گسترش ترک می‌تواند دندانی را که در مراحل اولیه قابل حفظ بوده است به دندان غیرقابل درمان تبدیل کند.

بنابراین مشاهده علائم مشکوک نباید تا زمان ایجاد درد شدید نادیده گرفته شود.

برای جلوگیری از ترک خوردن دندان چه کنیم؟

امکان پیشگیری صددرصدی وجود ندارد، اما می‌توان احتمال آسیب را کاهش داد:

• یخ و مواد غذایی بسیار سخت را نجوید.
• از دندان برای باز کردن بسته‌بندی یا شکستن اجسام استفاده نکنید.
• اگر دندان‌قروچه دارید برای ارزیابی و درمان به دندانپزشک مراجعه کنید.
• در صورت تجویز دندانپزشک از نایت‌گارد استفاده کنید.
• هنگام ورزش‌های برخوردی از محافظ دهان استفاده کنید.
• پوسیدگی‌ها و ترمیم‌های آسیب‌دیده را به‌موقع درمان کنید.
• معاینات دوره‌ای دندانپزشکی را جدی بگیرید.

چه زمانی باید برای ترک دندان به دندانپزشک مراجعه کنیم؟

اگر یکی از نشانه‌های زیر را دارید، بهتر است ارزیابی دندانپزشکی را به تعویق نیندازید:

• درد تیز هنگام جویدن
• درد هنگام رها کردن گاز
• حساسیت جدید و موضعی به سرما یا گرما
• شکستگی بخشی از دندان یا پرکردگی
• ایجاد درد پس از ضربه به صورت
• درد نامشخصی که می‌آید و می‌رود
• تورم اطراف دندان

اگر درد شدید و مداوم، تورم قابل توجه، تب یا علائم عفونت ایجاد شده باشد، مراجعه سریع‌تر اهمیت دارد.

نتیجه‌گیری

اگر بخواهیم به سؤال «دلایل ترک خوردن دندان چیست؟» پاسخ کوتاهی بدهیم، باید گفت فشار بیش از حد یا تکرارشونده مهم‌ترین عامل مشترک بسیاری از موارد است. دندان‌قروچه، جویدن مواد سخت، ضربه، افزایش سن، پرکردگی‌های وسیع و ضعیف شدن ساختار دندان می‌توانند احتمال ایجاد ترک را افزایش دهند.

نکته مهم این است که دندان ترک‌خورده همیشه درد شدید ایجاد نمی‌کند. گاهی تنها علامت، یک درد کوتاه هنگام جویدن یا حساسیت غیرمعمول به سرماست. از طرف دیگر، ترک دندان مانند شکستگی استخوان خودبه‌خود جوش نمی‌خورد و در صورت ادامه فشار می‌تواند پیشرفت کند.

بنابراین اگر هنگام گاز زدن درد تیز و تکرارشونده دارید، بخشی از دندان شکسته است یا پس از ضربه دندان شما حساس شده، بهتر است معاینه دندانپزشکی را به تعویق نیندازید. هرچه ترک زودتر تشخیص داده شود، معمولاً شانس بیشتری برای حفظ دندان طبیعی وجود دارد.