کودکتان تب دارد و زخم دهانش اجازه غذا خوردن نمی‌دهد؟ مادرها بخوانند

کودکی که دیروز سرحال بود، امروز تب دارد، آب دهانش را قورت نمی‌دهد و با دیدن غذا گریه می‌کند. وقتی دهانش را نگاه می‌کنید، چند زخم کوچک و دردناک می‌بینید. این صحنه برای هر والدی نگران‌کننده است.

نکتهٔ مهم این است که آفت واقعی معمولاً تب ندارد. وقتی زخم دهان با تب همراه است، بیشتر باید به یک عفونت ویروسی فکر کرد، مثل بیماری دست‌وپا‌دهان یا هرپانژین. خبر خوب این است که بیشتر این عفونت‌ها خودبه‌خود طی یک تا دو هفته خوب می‌شوند. خطر اصلی هم خودِ زخم نیست، بلکه کم‌آبی است، چون کودک از درد نمی‌نوشد. در این مقاله علت‌ها، مراقبت ایمن در خانه و نشانه‌هایی که باید سریع به پزشک مراجعه کنید را می‌خوانید.

آفت دهان کودک با تب، واقعاً آفت است؟

آفت واقعی (آفت آفتی یا آفتوز) زخم‌های گرد و کم‌عمق با مرز قرمز است که داخل لب، گونه یا زیر زبان ظاهر می‌شود. دلیل آن دقیقاً مشخص نیست و عواملی مثل ضربه، استرس و کمبودهای تغذیه‌ای در آن نقش دارند. آفت واقعی معمولاً واگیر ندارد و تب بالا ایجاد نمی‌کند.

پس اگر کودک شما همزمان تب و زخم دهان دارد، احتمالاً علت چیز دیگری است. البته دهان کودک با این زخم‌ها، به اشتباه «آفت» نامیده می‌شود و همین عبارت را والدین جست‌وجو می‌کنند.

علت‌های تب همراه با زخم دهان در کودکان

۱. بیماری دست‌وپا‌دهان

یکی از شایع‌ترین علت‌هاست و بیشتر کودکان زیر ۵ سال را درگیر می‌کند. عامل آن ویروس‌های خانوادهٔ کوکساکی است. نشانه‌ها:

• تب خفیف تا متوسط
• زخم و تاول‌های دردناک در دهان، زبان و لثه
• بثورات یا تاول‌های کوچک روی کف دست و پا
• گاهی روی باسن و ناحیهٔ پوشک
• بی‌اشتهایی، بی‌حالی و بدحالی
• گلودرد

۲. هرپانژین

این بیماری هم از خانوادهٔ ویروس‌های کوکساکی است و در تابستان و پاییز بیشتر دیده می‌شود. نشانه‌ها:

• تب ناگهانی که گاهی بالاست
• زخم‌های کوچک در پشت دهان، کام نرم و اطراف لوزه‌ها
• گلودرد شدید، سخت قورت دادن و آب‌ریزش دهان
• گاهی استفراغ یا دل‌درد

۳. التهاب لثه و دهان ناشی از هرپس (گینگیواستوماتیت)

این عفونت ناشی از ویروس هرپس سیمپلکس نوع ۱ است و معمولاً کودکان ۶ ماهه تا ۵ ساله را درگیر می‌کند. نشانه‌ها:

• تب بالا
• لثهٔ قرمز، متورم و دردناک که ممکن است خونریزی کند
• زخم‌های متعدد روی لثه، زبان، لب و کام
• بوی بد دهان
• بی‌قراری شدید و امتناع از خوردن و نوشیدن

اگر درمان نشود، علائم ممکن است تا حدود یک تا دو هفته طول بکشد. در بعضی موارد پزشک داروی ضدویروس تجویز می‌کند که بهتر است در همان روزهای اول شروع شود.

۴. سایر عفونت‌های ویروسی

بعضی ویروس‌های دیگر مثل آبله‌مرغان و سرخک هم می‌توانند علائمی در دهان ایجاد کنند. معمولاً با علائم پوستی و سایر نشانه‌ها همراه‌اند و پزشک تفاوت آن‌ها را تشخیص می‌دهد.

۵. سندرم PFAPA

این وضعیت نادرتر است و در کودکان خردسال با تب‌های تکرارشونده دیده می‌شود. نشانه‌های آن:

• تب که هر ۳ تا ۸ هفته برمی‌گردد و ۳ تا ۶ روز طول می‌کشد
• آفت دهان
• گلودرد
• بزرگ شدن غدد گردن

این سندرم خطرناک نیست، اما تشخیص آن با پزشک است.

۶. علل نادرتر

• واکنش دارویی شدید: بعضی داروها (مثل برخی آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای ضدصرع) در موارد نادر باعث زخم دهان و بثورات شدید می‌شوند.
• بیماری کاوازاکی: تب بیش از ۵ روز همراه با قرمزی چشم‌ها، لب‌های قرمز و ترک‌خورده، بثورات و تورم دست و پا. این بیماری نادر است ولی نیاز به درمان سریع دارد.

جدول مقایسهٔ آفت معمولی و عفونت‌های ویروسی دهان

ویژگی	آفت واقعی	دست‌وپا‌دهان	هرپانژین	هرپس دهانی
تب	معمولاً ندارد	خفیف تا متوسط	متوسط تا بالا	اغلب بالا
محل زخم	داخل لب و گونه	دهان، زبان و لثه	پشت دهان و کام	لثه، زبان و لب
تاول روی دست و پا	ندارد	دارد	ندارد	ندارد
لثهٔ متورم و خونریزی‌دهنده	ندارد	معمولاً ندارد	ندارد	شایع
واگیری	معمولاً ندارد	بله	بله	بله
مدت معمول	۷ تا ۱۰ روز	حدود ۷ تا ۱۰ روز	حدود ۵ تا ۷ روز	تا ۱ تا ۲ هفته

این جدول فقط راهنمای کلی است. تشخیص نهایی با معاینهٔ پزشک است.

مهم‌ترین خطر: کم‌آبی

زخم‌های دهان ممکن است آن‌قدر دردناک باشند که کودک از نوشیدن امتناع کند. کم‌آبی در کودکان خردسال سریع پیش می‌رود. نشانه‌های هشدار:

• ادرار کم: پوشک نوزاد حدود ۶ تا ۸ ساعت خشک می‌ماند، یا کودک بزرگ‌تر حدود ۸ ساعت ادرار نمی‌کند.
• دهان و لب‌های خشک
• گریه بدون اشک
• چشم‌های گود افتاده
• گودی ملاج در نوزادان
• بی‌حالی، خواب‌آلودگی زیاد یا بی‌قراری شدید
• دست و پای سرد
• تپش قلب سریع

با دیدن این علائم، همان روز به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.

چه کاری در خانه می‌توان کرد؟

مایعات را در اولویت قرار دهید

• مایعات خنک یا سرد را به مقدار کم و مکرر بدهید (با قاشق، سرنگ دهانی بدون سوزن یا لیوان).
• شیر مادر را برای شیرخواران ادامه دهید. خوردن شیر مادر آرامش‌بخش است.
• یخ‌مک یا بستنی آب‌میوه‌ای ساده (برای کودکانی که سن مناسب دارند) درد را موقتاً کم می‌کند.
• ماست خنک و شیر سرد معمولاً بهتر تحمل می‌شوند.

غذا را تنظیم کنید

درد و تب را با احتیاط کنترل کنید

• برای کاهش تب و درد، دارویی مناسب سن و وزن کودک با نظر پزشک یا داروساز استفاده کنید و دوز را فقط از برچسب دارو یا پزشک بگیرید.
• هرگز آسپرین به کودک ندهید. در کودکان با عفونت ویروسی می‌تواند باعث سندرم ری (آسیب جدی به کبد و مغز) شود.
• بعضی داروها برای نوزادان زیر ۳ تا ۶ ماه مناسب نیستند. حتماً از پزشک بپرسید.
• ژل‌ها و اسپری‌های بی‌حس‌کنندهٔ دهان (به‌ویژه حاوی بنزوکائین یا لیدوکائین) را بدون نظر پزشک برای کودکان خردسال استفاده نکنید، چون می‌توانند عوارض جدی ایجاد کنند.

مراقبت‌های دیگر

• به کودک استراحت بدهید.
• محیط را آرام نگه دارید.
• کودکان بزرگ‌تر که می‌توانند آب را تف کنند، با آب نمک رقیق ولرم غرغره یا دهان‌شویه کنند، البته فقط اگر تحمل دارند و قورت نمی‌دهند.
• آنتی‌بیوتیک برای عفونت‌های ویروسی اثر ندارد و بدون تجویز پزشک مصرف نشود.

چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟

اگر هر یک از این موارد وجود دارد، منتظر نمانید:

• نوزاد زیر ۳ ماه با تب ۳۸ درجه یا بیشتر
• تب بالای ۳۹ درجه، یا تبی که بیش از ۳ روز ادامه دارد
• امتناع کامل از نوشیدن یا نشانه‌های کم‌آبی
• بی‌حالی شدید، خواب‌آلودگی غیرعادی یا بی‌پاسخ بودن
• سفتی گردن یا سردرد شدید
• تنگی نفس یا تنفس سریع و سخت
• آب‌ریزش شدید دهان و ناتوانی در قورت دادن بزاق
• تشنج
• بثورات گسترده در بدن یا لکه‌های بنفش که با فشار سفید نمی‌شوند
• تب بیش از ۵ روز همراه با قرمزی چشم و لب‌های ترک‌خورده
• بدتر شدن علائم بعد از چند روز
• کودکی که بیماری زمینه‌ای یا ضعف ایمنی دارد

علائمی مثل تنگی نفس، تشنج یا بی‌پاسخی اورژانسی هستند.

مدت بیماری و روند بهبود

• بیشتر عفونت‌های ویروسی دهان طی ۷ تا ۱۰ روز بهتر می‌شوند.
• تب معمولاً در ۲ تا ۴ روز اول فروکش می‌کند.
• زخم‌های دهان کم‌کم کوچک و بی‌درد می‌شوند.
• در دست‌وپا‌دهان، ممکن است چند هفته بعد ناخن‌ها موقتاً ضعیف شوند یا بیفتند. این معمولاً بی‌خطر است و ناخن جدید رشد می‌کند.

آیا واگیر دارد؟

بله، بیشتر عفونت‌های ویروسی دهان کودکان واگیردارند:

• از راه ترشحات دهان و بینی، سرفه و عطسه
• از راه مدفوع (ویروس تا هفته‌ها در مدفوع باقی می‌ماند)
• از راه تماس با تاول‌ها
• از طریق اسباب‌بازی، لیوان، قاشق و سطوح آلوده

دورهٔ واگیری معمولاً در هفتهٔ اول بیماری بیشتر است. ویروس هرپس نیز از راه بزاق و بوسیدن منتقل می‌شود.

چطور از انتقال جلوگیری کنیم؟

• دست‌ها را با آب و صابون بشویید، به‌خصوص بعد از عوض کردن پوشک و قبل از غذا.
• لیوان، قاشق، مسواک و حوله را مشترک استفاده نکنید.
• اسباب‌بازی‌ها و سطوح را ضدعفونی کنید.
• کودک بیمار را تا زمانی که تب ندارد و می‌تواند بخورد و بنوشد، از مهدکودک و مدرسه دور نگه دارید.
• بزرگترها هم بعد از مراقبت، دست‌هایشان را بشویند.
• بوسیدن کودک مبتلا به هرپس را (به‌خصوص برای افراد با ضعف ایمنی و نوزادان) محدود کنید.

چطور از آفت و زخم دهان در کودکان پیشگیری کنیم؟

• شستن منظم دست‌ها را به کودک آموزش دهید.
• از تماس نزدیک با افراد بیمار پرهیز کنید.
• بهداشت دهان را جدی بگیرید و دندان‌های کودک را مسواک بزنید.
• تغذیهٔ متعادل با ویتامین‌ها و مواد معدنی کافی داشته باشید.
• از غذاهای خیلی داغ، تند یا ترش که دهان را تحریک می‌کنند در کودکان حساس پرهیز کنید.
• از ضربه به داخل دهان (مثل جویدن لب یا اسباب‌بازی‌های تیز) جلوگیری کنید.
• اگر آفت‌های بدون تب تکرار می‌شوند، با پزشک دربارهٔ کمبود آهن، ویتامین B12 یا اسید فولیک مشورت کنید.

سؤال‌هایی که بهتر است از پزشک بپرسید

• علت تب و زخم دهان فرزند من چیست؟
• آیا نیاز به آزمایش یا درمان خاص (مثلاً داروی ضدویروس) دارد؟
• برای تب و درد چه دارویی و با چه دوزی مناسب است؟
• چه مقدار مایعات باید روزانه بخورد؟
• چه نشانه‌هایی یعنی باید دوباره مراجعه کنیم؟
• کِی می‌تواند به مهدکودک برگردد؟

نتیجه‌گیری

وقتی زخم دهان کودک با تب همراه است، معمولاً با یک عفونت ویروسی مثل دست‌وپا‌دهان، هرپانژین یا هرپس دهانی روبه‌رو هستیم. بیشتر موارد طی ۷ تا ۱۰ روز بهبود می‌یابند، اما کم‌آبی خطر اصلی است. خلاصهٔ توصیه‌ها:

1. تب همراه با زخم دهان معمولاً به آفت ساده نمی‌خورد و باید به عفونت‌های ویروسی فکر کرد.
2. مایعات خنک را مکرر و به مقدار کم بدهید و ادرار کودک را زیر نظر بگیرید.
3. غذاهای نرم و خنک بدهید و از غذاهای ترش و تند پرهیز کنید.
4. آسپرین ندهید و دارو و دوز را با پزشک هماهنگ کنید.
5. با نشانه‌های کم‌آبی، تب بالا یا طولانی، یا بی‌حالی شدید فوراً به پزشک مراجعه کنید.
6. برای جلوگیری از انتشار، دست‌شویی و جدا کردن وسایل را رعایت کنید.