علت تجمع پلاک دندان چیست؟ دلایل تشکیل پلاک و راه‌های جلوگیری از آن

آیا با وجود مسواک زدن باز هم احساس می‌کنید روی دندان‌هایتان لایه‌ای چسبنده تشکیل می‌شود؟ این لایه معمولاً همان پلاک دندان است؛ یک بیوفیلم میکروبی که به‌طور مداوم روی سطح دندان‌ها شکل می‌گیرد. تشکیل مقدار اولیه پلاک فرایندی طبیعی است، اما زمانی که پلاک به‌خوبی پاک نشود، ضخیم‌تر می‌شود و خطر پوسیدگی دندان، التهاب و خونریزی لثه را افزایش می‌دهد.

مهم‌ترین علت تجمع پلاک دندان معمولاً باقی ماندن بیوفیلم در قسمت‌هایی است که مسواک و ابزارهای بین‌دندانی به‌خوبی آنها را تمیز نمی‌کنند. مصرف مکرر مواد قندی، خشکی دهان، ارتودنسی و نامرتبی دندان‌ها نیز می‌توانند شرایط را برای باقی ماندن پلاک مناسب‌تر کنند. خبر خوب این است که بخش بزرگی از تجمع پلاک را می‌توان با اصلاح روش بهداشت دهان کنترل کرد.

پلاک دندان چیست؟

پلاک دندان یک لایه نرم و چسبنده است که روی سطح دندان‌ها، اطراف خط لثه و بین دندان‌ها تشکیل می‌شود. بخش مهمی از این لایه را میکروارگانیسم‌های موجود در دهان تشکیل می‌دهند که در قالب یک بیوفیلم روی سطوح دهانی مستقر می‌شوند.

پلاک معمولاً بی‌رنگ یا کم‌رنگ است و ممکن است تا زمانی که مقدار آن افزایش پیدا نکند، با چشم به‌وضوح دیده نشود.

نکته مهم این است که تشکیل پلاک فقط مخصوص افرادی نیست که بهداشت دهان ضعیفی دارند. این لایه به‌طور مداوم تشکیل می‌شود و مسئله اصلی، کنترل و حذف منظم آن است.

علت تجمع پلاک دندان چیست؟

پلاک زمانی بیشتر تجمع پیدا می‌کند که سرعت تشکیل آن از میزان پاک شدنش بیشتر شود. در بسیاری از افراد این اتفاق به دلیل ترکیبی از بهداشت ناکافی، رژیم غذایی و شرایط دهان رخ می‌دهد.

1. مسواک نزدن منظم یا صحیح

مهم‌ترین عامل، باقی ماندن پلاک روی سطوح دندان است.

ممکن است فرد روزانه مسواک بزند، اما بخش‌هایی مانند:

• خط اتصال دندان و لثه
• سطح داخلی دندان‌های جلو
• دندان‌های انتهایی
• اطراف روکش‌ها
• اطراف براکت‌های ارتودنسی

به‌خوبی تمیز نشوند.

در چنین شرایطی پلاک به مرور در همان قسمت‌ها متراکم می‌شود. مسواک زدن صحیح دو بار در روز یکی از پایه‌های اصلی کنترل پلاک محسوب می‌شود.

2. تمیز نکردن فضای بین دندان‌ها

یکی از رایج‌ترین دلایل باقی ماندن پلاک این است که فرد فقط از مسواک استفاده می‌کند.

الیاف مسواک نمی‌توانند تمام فضای بین دو دندان را به‌طور کامل تمیز کنند. به همین دلیل پلاک می‌تواند در نواحی بین‌دندانی باقی بماند، حتی اگر سطوح قابل مشاهده دندان‌ها تمیز به نظر برسند.

نخ دندان و سایر ابزارهای مناسب بین‌دندانی برای تمیز کردن این سطوح طراحی شده‌اند.

3. مصرف مکرر خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های شیرین

رژیم غذایی نیز در فعالیت پلاک نقش دارد.

باکتری‌های موجود در پلاک از کربوهیدرات‌های قابل تخمیر، به‌خصوص قندها، استفاده می‌کنند و اسید تولیدشده در این فرایند می‌تواند به مواد معدنی مینای دندان آسیب بزند.

موضوع فقط مقدار شیرینی نیست؛ دفعات مصرف نیز اهمیت دارد.

برای مثال، نوشیدن مکرر نوشابه یا نوشیدنی شیرین در طول روز باعث می‌شود محیط دندان‌ها بارها در معرض اسیدهای حاصل از فعالیت باکتری‌ها قرار گیرد.

به همین دلیل مصرف پیوسته خوراکی‌هایی مانند:

• نوشابه
• آبمیوه‌های شیرین
• نوشیدنی‌های انرژی‌زا
• شکلات
• آبنبات
• بیسکویت
• کیک و شیرینی

در کنار بهداشت ناکافی دهان می‌تواند خطر پوسیدگی مرتبط با پلاک را بیشتر کند.

4. خشکی دهان و کاهش بزاق

بزاق فقط برای مرطوب نگه داشتن دهان نیست؛ نقش مهمی در کنترل محیط دهان دارد.

بزاق به شست‌وشوی محیط دهان، کنترل برخی میکروب‌ها و خنثی شدن اسیدها کمک می‌کند. در افرادی که بزاق کافی ندارند، این اثر محافظتی کاهش می‌یابد و خطر پوسیدگی افزایش پیدا می‌کند.

خشکی دهان ممکن است به دلایل مختلفی ایجاد شود، از جمله مصرف بعضی داروها یا برخی بیماری‌ها.

اگر علاوه بر تجمع مداوم پلاک، احساس خشکی دهان، چسبندگی زبان یا نیاز دائمی به نوشیدن آب دارید، بهتر است علت خشکی دهان نیز بررسی شود.

5. ارتودنسی ثابت

براکت‌ها و سیم‌های ارتودنسی نقاط بیشتری برای گیر کردن مواد غذایی و تجمع بیوفیلم ایجاد می‌کنند و دسترسی مسواک به بعضی قسمت‌های دندان را دشوارتر می‌سازند.

به همین دلیل افرادی که ارتودنسی ثابت دارند باید زمان و دقت بیشتری برای تمیز کردن اطراف براکت‌ها صرف کنند. مطالعات نیز نشان داده‌اند وسایل ارتودنسی ثابت می‌توانند محل و میزان تجمع بیوفیلم دندانی را تغییر دهند.

در این افراد ممکن است استفاده از مسواک بین‌دندانی یا سایر وسایل پیشنهادی متخصص ارتودنسی ضروری باشد.

6. نامرتب و روی هم قرار گرفتن دندان‌ها

دندان‌های بسیار نزدیک، چرخیده یا نامرتب می‌توانند نقاطی ایجاد کنند که تمیز کردن آنها سخت‌تر باشد.

اگر مسواک یا نخ دندان به بعضی قسمت‌ها دسترسی مناسبی نداشته باشد، احتمال باقی ماندن پلاک بیشتر می‌شود. متخصصان ارتودنسی نیز دشوارتر بودن پاک‌سازی دندان‌های نامرتب را یکی از دلایل افزایش احتمال تجمع پلاک می‌دانند.

این موضوع به معنی آن نیست که هر فردی با دندان نامرتب حتماً بیماری لثه یا پوسیدگی خواهد داشت؛ کیفیت بهداشت دهان همچنان نقش بسیار مهمی دارد.

7. روش اشتباه مسواک زدن

مسواک زدن زیاد لزوماً به معنی تمیز کردن بهتر نیست.

اگر مسواک روی قسمت‌هایی که پلاک بیشتر تجمع می‌یابد حرکت مناسبی نداشته باشد، بخشی از بیوفیلم باقی می‌ماند.

خط لثه یکی از مناطقی است که باید هنگام مسواک زدن مورد توجه قرار گیرد. توصیه می‌شود مسواک با زاویه مناسب نسبت به خط لثه قرار گیرد تا پاک‌سازی این ناحیه بهتر انجام شود.

حرکت بسیار سریع و چندثانیه‌ای مسواک روی دندان‌ها معمولاً برای تمیز کردن همه سطوح کافی نیست.

چرا بعضی افراد بیشتر از دیگران پلاک دندان می‌گیرند؟

سرعت تجمع پلاک در همه افراد دقیقاً یکسان نیست.

تفاوت در مواردی مانند:

• رژیم غذایی
• مقدار و ویژگی‌های بزاق
• فاصله و موقعیت دندان‌ها
• وجود ارتودنسی یا پروتز
• کیفیت مسواک زدن
• تمیز کردن فضای بین دندان‌ها
• خشکی دهان

می‌تواند باعث شود کنترل پلاک در برخی افراد دشوارتر باشد.

بنابراین اگر شخصی احساس می‌کند خیلی سریع پلاک می‌گیرد، راهکار درست صرفاً افزایش دفعات مسواک زدن نیست؛ باید مشخص شود کدام بخش از بهداشت دهان یا شرایط دهانی باعث باقی ماندن پلاک می‌شود.

پلاک دندان بیشتر در کجا جمع می‌شود؟

پلاک می‌تواند روی تمام سطوح دندان تشکیل شود، اما بعضی نواحی بیشتر مستعد باقی ماندن آن هستند.

از جمله:

• اطراف خط لثه
• بین دندان‌ها
• پشت دندان‌های جلو
• اطراف دندان‌های نامرتب
• اطراف براکت ارتودنسی
• اطراف روکش و پروتزهای دندانی
• اطراف ایمپلنت‌ها
• قسمت‌هایی که دسترسی مسواک به آنها دشوار است

پلاک حتی روی سطوح پروتزهای دندانی مانند روکش‌ها و ایمپلنت‌ها نیز می‌تواند تشکیل شود.

تفاوت پلاک دندان و جرم دندان چیست؟

پلاک و جرم یک چیز نیستند.

پلاک دندان

پلاک یک لایه نرم و چسبنده است و در مراحل اولیه معمولاً می‌توان آن را با رعایت صحیح بهداشت دهان پاک کرد.

جرم دندان

اگر پلاک برای مدت کافی روی دندان باقی بماند، مواد معدنی موجود در محیط دهان می‌توانند باعث سخت شدن آن شوند. این رسوب سخت‌شده جرم یا تارتار دندان نامیده می‌شود.

برخلاف پلاک نرم، جرم تشکیل‌شده را نمی‌توان به‌طور مؤثر با مسواک معمولی برداشت و معمولاً برای پاک کردن آن به جرم‌گیری حرفه‌ای نیاز است.

بنابراین:

پلاک → لایه نرم و قابل کنترل با بهداشت روزانه

جرم → پلاک معدنی و سخت‌شده که نیاز به پاک‌سازی حرفه‌ای دارد

از کجا بفهمیم روی دندان پلاک داریم؟

پلاک همیشه به‌راحتی دیده نمی‌شود.

با افزایش مقدار آن ممکن است فرد متوجه مواردی مانند:

• احساس زبری یا لیزی غیرطبیعی روی سطح دندان
• لایه سفید یا زرد کم‌رنگ نزدیک لثه
• بوی بد دهان
• قرمزی لثه
• تورم لثه
• خونریزی هنگام مسواک زدن یا نخ دندان

شود.

اگر پلاک برای مدتی در اطراف خط لثه باقی بماند، می‌تواند باعث التهاب لثه شود. یکی از نشانه‌های ژنژیویت، قرمز و متورم شدن یا خونریزی آسان لثه است.

آیا پلاک دندان باعث پوسیدگی می‌شود؟

بله، پلاک نقش اصلی در فرایند ایجاد پوسیدگی دندان دارد.

باکتری‌های موجود در پلاک از قندهای موجود در مواد غذایی استفاده می‌کنند و اسید تولید می‌کنند. تماس مکرر دندان با این اسیدها باعث خروج مواد معدنی از مینا می‌شود.

اگر این فرایند بارها ادامه پیدا کند و فرصت کافی برای ترمیم طبیعی سطح مینا وجود نداشته باشد، ممکن است نهایتاً حفره پوسیدگی ایجاد شود.

به همین دلیل کنترل پلاک و کاهش دفعات مصرف قند هر دو در پیشگیری از پوسیدگی اهمیت دارند.

آیا پلاک باعث التهاب و خونریزی لثه می‌شود؟

بله.

تجمع پلاک در نزدیکی خط لثه می‌تواند پاسخ التهابی ایجاد کند و باعث ژنژیویت یا التهاب لثه شود.

در این مرحله ممکن است لثه:

• قرمز شود؛
• متورم شود؛
• هنگام مسواک خونریزی کند؛
• نسبت به لمس حساس‌تر شود.

ژنژیویت در مراحل اولیه معمولاً با کنترل مناسب پلاک و مراقبت حرفه‌ای قابل برگشت است.

اگر التهاب برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، در افراد مستعد ممکن است بیماری به بافت‌های عمقی‌تر اطراف دندان گسترش یابد و پریودنتیت ایجاد شود.

پلاک دندان بعد از چند روز تبدیل به جرم می‌شود؟

سرعت معدنی شدن پلاک در همه افراد یکسان نیست و نمی‌توان یک زمان دقیق و واحد برای همه اعلام کرد.

آنچه اهمیت دارد این است که پلاک اگر مرتب حذف نشود می‌تواند سخت و تبدیل به جرم شود.

بنابراین منطقی نیست منتظر بمانیم پلاک قابل مشاهده یا سخت شود و سپس آن را پاک کنیم. کنترل باید بخشی از مراقبت روزانه باشد.

چگونه پلاک دندان را از بین ببریم؟

بهترین روش، حذف مکانیکی منظم پلاک است.

مسواک زدن دو بار در روز

مسواک زدن با خمیردندان حاوی فلوراید به کنترل پلاک و کاهش خطر پوسیدگی کمک می‌کند.

برای بیشتر افراد، تمیز کردن دندان‌ها دو بار در روز و هر بار حدود دو دقیقه توصیه می‌شود.

مهم‌تر از فشار زیاد، این است که تمام سطوح دندان‌ها به‌درستی تمیز شوند.

تمیز کردن بین دندان‌ها

مسواک به‌تنهایی نمی‌تواند تمام پلاک بین دندان‌ها را بردارد.

استفاده روزانه از نخ دندان یا ابزار مناسب بین‌دندانی می‌تواند به پاک‌سازی این نواحی کمک کند.

کاهش دفعات مصرف مواد شیرین

کاهش دفعات تماس دندان‌ها با مواد قندی می‌تواند میزان تولید اسید توسط باکتری‌های پلاک را کاهش دهد.

به‌خصوص مصرف مکرر نوشیدنی‌های شیرین بین وعده‌های غذایی بهتر است محدود شود.

توجه به خشکی دهان

اگر دهان دائماً خشک است، فقط افزایش مسواک زدن راه‌حل کامل نیست.

خشکی دهان می‌تواند خطر پوسیدگی را بالا ببرد و باید علت آن، به‌خصوص اگر مداوم باشد، بررسی شود.

جرم‌گیری در صورت تشکیل جرم

وقتی پلاک به جرم سخت تبدیل شده باشد، مسواک نمی‌تواند آن را به شکل مناسبی حذف کند.

در این شرایط دندانپزشک یا متخصص بهداشت دهان باید رسوبات سخت‌شده را به‌صورت حرفه‌ای پاک کند.

آیا دهانشویه پلاک دندان را از بین می‌برد؟

دهانشویه نباید جایگزین مسواک و تمیز کردن بین دندان‌ها شود.

برخی دهانشویه‌های درمانی می‌توانند در شرایط خاص به کنترل باکتری‌ها یا التهاب کمک کنند، اما اساس کنترل پلاک همچنان پاک‌سازی مکانیکی دندان‌ها است. حتی محصولات حاوی کلرهگزیدین نیز عوارض احتمالی مانند تغییر رنگ دندان و افزایش جرم بالای لثه دارند و مصرف آنها باید هدفمند باشد.

بنابراین استفاده خودسرانه و طولانی‌مدت از دهانشویه‌های دارویی برای رفع پلاک توصیه نمی‌شود.

آیا می‌توان جرم دندان را در خانه پاک کرد؟

پلاک نرم با مسواک و تمیز کردن فضای بین دندان‌ها قابل کنترل است؛ اما اگر رسوب تبدیل به جرم سخت شده باشد، تلاش برای کندن آن با وسایل فلزی، سوزن یا ابزارهای غیردندانپزشکی می‌تواند به لثه و سطح دندان آسیب بزند.

جرم سخت‌شده باید با ابزار مناسب توسط فرد آموزش‌دیده برداشته شود.

چگونه از تجمع مجدد پلاک جلوگیری کنیم؟

پلاک دوباره تشکیل می‌شود؛ بنابراین هدف این نیست که برای همیشه از تشکیل آن جلوگیری کنیم، بلکه باید اجازه ندهیم مقدار زیادی از آن روی دندان باقی بماند.

یک برنامه ساده و مؤثر شامل این موارد است:

• روزی دو بار مسواک زدن
• صرف زمان کافی برای تمیز کردن تمام سطوح
• توجه ویژه به خط لثه
• تمیز کردن روزانه فضای بین دندان‌ها
• محدود کردن مصرف مکرر خوراکی و نوشیدنی شیرین
• رسیدگی به خشکی دهان
• رعایت دقیق‌تر بهداشت هنگام ارتودنسی
• مراجعه دوره‌ای به دندانپزشک

NIDCR و ADA بر ترکیب مسواک زدن و پاک‌سازی بین دندان‌ها برای کنترل پلاک و حفظ سلامت دهان تأکید دارند.

چه زمانی برای تجمع پلاک باید به دندانپزشک مراجعه کنیم؟

اگر فقط مقدار کمی پلاک نرم وجود دارد، اصلاح بهداشت دهان ممکن است مشکل را کنترل کند.

اما در شرایط زیر بهتر است معاینه دندانپزشکی انجام شود:

• رسوبات سخت روی دندان‌ها تشکیل شده‌اند.
• لثه‌ها مرتب خونریزی می‌کنند.
• لثه قرمز یا متورم است.
• بوی بد دهان مداوم وجود دارد.
• جرم زیادی اطراف دندان تشکیل شده است.
• دندان‌ها حساس شده‌اند.
• لثه عقب رفته است.
• دندان لق شده است.
• با وجود رعایت بهداشت، تجمع پلاک بسیار زیاد است.

رسوب پلاک و جرم در صورت ایجاد التهاب لثه نیازمند بررسی است تا مشخص شود مشکل محدود به ژنژیویت است یا بافت‌های عمقی‌تر نیز درگیر شده‌اند.

سوالات متداول درباره تجمع پلاک دندان

نتیجه‌گیری

علت تجمع پلاک دندان معمولاً یک عامل واحد نیست. پلاک به‌طور طبیعی روی سطح دندان‌ها تشکیل می‌شود، اما زمانی مشکل‌ساز می‌شود که به دلیل مسواک زدن ناکافی، تمیز نکردن فضای بین دندان‌ها، مصرف مکرر مواد قندی، خشکی دهان، ارتودنسی یا دشواری دسترسی به بعضی سطوح دندان، به مقدار زیاد باقی بماند.

پلاک نرم در مراحل اولیه با مراقبت مناسب روزانه قابل کنترل است؛ اما اگر مدت کافی روی دندان باقی بماند، ممکن است به جرم سخت تبدیل شود که برای برداشتن آن به پاک‌سازی حرفه‌ای نیاز است. تجمع کنترل‌نشده پلاک همچنین می‌تواند زمینه پوسیدگی، التهاب و خونریزی لثه را فراهم کند.

بنابراین بهترین راه، منتظر ماندن برای تشکیل جرم نیست. مسواک زدن صحیح، تمیز کردن فضای بین دندان‌ها و اصلاح عواملی که باعث باقی ماندن پلاک می‌شوند، مؤثرترین راه برای حفظ سلامت دندان و لثه است.