تحلیل لثه چیست؟ علت‌ها، علائم و بهترین روش‌های درمان عقب‌رفتگی لثه

تحلیل لثه یا عقب‌رفتگی لثه یکی از مشکلات نسبتاً شایع دهان و دندان است که در آن بافت لثه به‌تدریج از اطراف دندان کنار می‌رود و بخشی از ریشه دندان نمایان می‌شود. این اتفاق ممکن است فقط یک دندان یا چند دندان را درگیر کند و در مراحل اولیه حتی بدون درد باشد. با این حال، حساسیت دندان، بلندتر دیده شدن دندان‌ها و تغییر خط لثه می‌توانند از نشانه‌های آن باشند. تحلیل لثه همیشه به دلیل رعایت نکردن بهداشت دهان ایجاد نمی‌شود؛ مسواک زدن با فشار زیاد، بیماری‌های پریودنتال، سیگار، آسیب به لثه و حتی ویژگی‌های ژنتیکی بافت لثه نیز می‌توانند در بروز آن نقش داشته باشند. تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان مناسب می‌تواند از پیشرفت مشکل و آسیب بیشتر به بافت‌های اطراف دندان جلوگیری کند.

تحلیل لثه چیست؟

تحلیل لثه که با نام‌های عقب‌رفتگی لثه، پس‌روی لثه یا Gum Recession نیز شناخته می‌شود، زمانی اتفاق می‌افتد که حاشیه لثه از محل طبیعی خود دور شده و قسمتی از ریشه دندان قابل مشاهده می‌شود.

در حالت طبیعی، بافت لثه اطراف دندان قرار دارد و بخش ریشه را می‌پوشاند. زمانی که این بافت کاهش پیدا می‌کند، سطح ریشه در معرض محیط دهان قرار می‌گیرد. در نتیجه، دندان ممکن است بلندتر از قبل به نظر برسد و فرد نسبت به سرما، گرما یا لمس حساس‌تر شود.

تحلیل لثه ممکن است خفیف، متوسط یا شدید باشد و در یک ناحیه محدود یا چند بخش دهان دیده شود.

علائم تحلیل لثه چیست؟

واضح‌ترین نشانه عقب‌رفتگی لثه، نمایان شدن بخشی از ریشه دندان است. با این حال، بسیاری از افراد در مراحل اولیه متوجه مشکل نمی‌شوند.

نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:

• بلندتر دیده شدن یک یا چند دندان
• تغییر در خط طبیعی لثه
• نمایان شدن ریشه دندان
• حساسیت به غذاها و نوشیدنی‌های سرد یا گرم
• حساسیت به مواد شیرین
• احساس درد یا ناراحتی در نزدیکی لثه
• حساس شدن دندان هنگام مسواک زدن یا نخ دندان کشیدن
• خونریزی یا التهاب لثه در صورت وجود بیماری لثه
• ایجاد فاصله یا فرورفتگی در محل اتصال دندان و لثه

حساسیت دندان در افرادی که دچار عقب‌رفتگی لثه هستند شایع است، زیرا ریشه دندان برخلاف تاج دندان با مینای ضخیم پوشیده نشده است.

علت تحلیل لثه چیست؟

دلایل مختلفی می‌توانند باعث عقب رفتن لثه شوند. در بسیاری از افراد، بیش از یک عامل همزمان وجود دارد.

مسواک زدن با فشار زیاد

یکی از مهم‌ترین اشتباهات در مراقبت از دندان‌ها این است که تصور کنیم فشار بیشتر هنگام مسواک زدن باعث تمیزتر شدن دندان می‌شود.

مسواک زدن بیش از حد خشن، به‌خصوص در افرادی که لثه نازک دارند، می‌تواند در طول زمان به بافت لثه آسیب بزند و باعث عقب‌رفتگی آن شود. استفاده از بعضی خمیردندان‌های بسیار ساینده نیز ممکن است این مشکل را تشدید کند.

به همین دلیل، بهتر است از مسواک نرم استفاده شود و فشار زیادی روی دندان و لثه وارد نشود.

بیماری‌های لثه و پریودنتیت

بیماری پریودنتال یکی از علل مهم تحلیل لثه است.

پریودنتیت نوعی بیماری التهابی با منشأ باکتریایی است که می‌تواند اتصال بافت‌های نگهدارنده دندان و استخوان اطراف دندان را تخریب کند. خونریزی هنگام بررسی لثه، ایجاد پاکت‌های عمیق، عقب‌رفتگی لثه و لق شدن دندان از نشانه‌هایی هستند که ممکن است در این بیماری دیده شوند.

در چنین شرایطی، درمان فقط با تغییر مسواک زدن کافی نیست و بیماری زمینه‌ای باید توسط دندانپزشک یا متخصص لثه درمان شود.

تجمع پلاک و جرم دندان

تجمع مداوم پلاک باکتریایی و جرم می‌تواند موجب التهاب لثه و افزایش احتمال ابتلا به بیماری‌های پریودنتال شود.

اگر پلاک در اطراف خط لثه به‌خوبی برداشته نشود، التهاب می‌تواند ادامه پیدا کند و در صورت پیشرفت بیماری پریودنتال، بافت‌های نگهدارنده دندان آسیب ببینند.

بنابراین بهداشت دهان مناسب یکی از مهم‌ترین عوامل در کنترل بیماری‌های لثه است.

نازک بودن بافت لثه

ساختار لثه در همه افراد یکسان نیست. برخی افراد به‌صورت طبیعی لثه‌های نازک و ظریف‌تری دارند.

این نوع بافت ممکن است در برابر فشار مسواک، التهاب یا آسیب‌های موضعی حساس‌تر باشد و راحت‌تر عقب برود. MSD Manual نیز تحلیل لثه را در افراد دارای بافت لثه نازک و ظریف شایع‌تر توصیف می‌کند.

بنابراین ممکن است فرد بهداشت دهان مناسبی داشته باشد اما به دلیل ویژگی بافت لثه بیشتر مستعد تحلیل باشد.

سیگار و دخانیات

سیگار و سایر محصولات دخانی از عوامل مرتبط با مشکلات لثه هستند.

مصرف سیگار یا تنباکوی جویدنی می‌تواند احتمال عقب‌رفتگی لثه و بیماری‌های پریودنتال را افزایش دهد.

ترک دخانیات علاوه بر مزایای عمومی برای سلامت، برای حفظ سلامت لثه‌ها نیز اهمیت دارد.

آسیب یا ضربه به لثه

وارد شدن آسیب مکرر یا مستقیم به بافت لثه می‌تواند موجب تحلیل موضعی آن شود.

این آسیب ممکن است ناشی از روش نامناسب مسواک زدن یا سایر عوامل مکانیکی باشد.

نامرتبی موقعیت دندان‌ها

در برخی افراد، قرارگیری غیرطبیعی یا نامناسب یک دندان می‌تواند شرایطی ایجاد کند که لثه اطراف آن بیشتر مستعد عقب‌رفتگی باشد.

Cleveland Clinic قرارگیری غیرطبیعی دندان را یکی از عوامل احتمالی ایجاد تحلیل لثه معرفی می‌کند.

افزایش سن

عقب‌رفتگی جزئی لثه با افزایش سن بیشتر دیده می‌شود. MSD Manual نیز افزایش سن را از عوامل همراه با تحلیل لثه معرفی می‌کند.

البته این موضوع به معنای آن نیست که هر نوع تحلیل شدید لثه طبیعی است یا نیازی به بررسی ندارد.

آیا تحلیل لثه خطرناک است؟

تحلیل خفیف لثه الزاماً به معنی وجود یک بیماری شدید نیست؛ اما بی‌توجهی به آن می‌تواند مشکل‌ساز شود.

وقتی ریشه دندان نمایان می‌شود، سطحی که محافظت کمتری نسبت به مینای تاج دارد در معرض محیط دهان قرار می‌گیرد. این وضعیت می‌تواند احتمال حساسیت و پوسیدگی ریشه را افزایش دهد.

اگر تحلیل لثه در نتیجه بیماری پریودنتال ایجاد شده باشد، مشکل مهم‌تر است؛ زیرا بیماری می‌تواند باعث تخریب بافت نگهدارنده و استخوان اطراف دندان شود و در مراحل پیشرفته حتی لق شدن یا از دست رفتن دندان را به دنبال داشته باشد.

تحلیل لثه و نمایان شدن ریشه دندان چه ارتباطی دارند؟

یکی از واضح‌ترین پیامدهای تحلیل لثه، بیرون آمدن یا نمایان شدن بخشی از ریشه دندان است.

انجمن پریودنتولوژی آمریکا نیز نمایان شدن ریشه دندان را نتیجه عقب‌رفتگی لثه معرفی می‌کند.

در چنین شرایطی معمولاً بخش نزدیک لثه کمی زردتر از تاج دندان دیده می‌شود. علت این تفاوت آن است که ساختار سطح ریشه با مینای تاج متفاوت است.

چرا دندان بعد از تحلیل لثه حساس می‌شود؟

ریشه دندان در شرایط طبیعی توسط بافت لثه محافظت می‌شود.

وقتی لثه عقب می‌رود و ریشه نمایان می‌شود، دندان می‌تواند نسبت به:

• سرما
• گرما
• مواد شیرین
• تماس مسواک
• فشار هنگام جرم‌گیری

حساس‌تر شود.

البته هر نوع حساسیت دندان به معنی تحلیل لثه نیست. پوسیدگی، ترک دندان و مشکلات دیگر نیز می‌توانند باعث حساسیت شوند؛ بنابراین در حساسیت مداوم بهتر است علت اصلی توسط دندانپزشک بررسی شود.

تحلیل لثه چگونه تشخیص داده می‌شود؟

دندانپزشک معمولاً می‌تواند عقب‌رفتگی لثه را در معاینه دهان تشخیص دهد.

برای بررسی دقیق‌تر ممکن است با استفاده از پروب پریودنتال میزان عقب‌رفتگی لثه و عمق پاکت‌های اطراف دندان اندازه‌گیری شود. همچنین وجود یا میزان تحلیل استخوان اطراف دندان در صورت نیاز بررسی می‌شود.

تشخیص علت اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان فردی که به علت مسواک زدن خشن دچار تحلیل شده با فردی که پریودنتیت دارد یکسان نیست.

درمان تحلیل لثه چگونه انجام می‌شود؟

روش درمان به علت، شدت و محل تحلیل بستگی دارد.

در موارد خفیف ممکن است تنها کنترل عامل ایجادکننده و کاهش حساسیت کافی باشد، در حالی که موارد پیشرفته‌تر می‌توانند به درمان بیماری پریودنتال یا جراحی پیوند لثه نیاز داشته باشند.

اصلاح روش مسواک زدن

اگر عامل اصلی، مسواک زدن خشن باشد، اولین اقدام اصلاح روش مسواک زدن است.

معمولاً استفاده از مسواک نرم و حرکت ملایم در ناحیه خط لثه توصیه می‌شود. MSD Manual به استفاده از مسواک نرم و تکنیک مناسب برای جلوگیری از پیشرفت بیشتر عقب‌رفتگی اشاره می‌کند.

این کار معمولاً بافت ازدست‌رفته را برنمی‌گرداند، اما می‌تواند از آسیب بیشتر جلوگیری کند.

درمان حساسیت ناشی از تحلیل لثه

اگر مشکل اصلی بیمار حساسیت دندان باشد، دندانپزشک می‌تواند از روش‌های کاهش حساسیت استفاده کند.

استفاده از خمیردندان‌های مخصوص دندان حساس و برخی مواد ضدحساسیت یا فلورایدی از گزینه‌هایی هستند که ممکن است بر اساس شرایط بیمار پیشنهاد شوند.

جرم‌گیری عمیق و روت پلنینگ

اگر تحلیل لثه با بیماری پریودنتال مرتبط باشد، ممکن است به پاک‌سازی عمقی زیر خط لثه نیاز باشد.

Scaling and Root Planing یا جرم‌گیری و صاف کردن سطح ریشه یکی از درمان‌های غیرجراحی بیماری‌های پریودنتال است که برای حذف پلاک و باکتری‌های زیر لثه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نوع و میزان درمان باید پس از معاینه مشخص شود.

کامپوزیت یا باندینگ سطح ریشه

در بعضی موارد، دندانپزشک می‌تواند سطح نمایان‌شده ریشه را با رزین کامپوزیت همرنگ دندان بپوشاند.

این روش ممکن است باعث کاهش حساسیت و بهبود ظاهر ناحیه شود، اما درمان اصلی علت تحلیل لثه محسوب نمی‌شود.

پیوند لثه

در تحلیل‌های متوسط تا شدید یا زمانی که نیاز به پوشاندن سطح ریشه وجود دارد، ممکن است جراحی پیوند لثه پیشنهاد شود.

در این روش، بافت مناسب در ناحیه‌ای که لثه کاهش پیدا کرده قرار داده می‌شود تا ریشه نمایان‌شده پوشانده شده و ضخامت بافت افزایش یابد.

انجمن پریودنتولوژی آمریکا اعلام می‌کند که پیوند لثه می‌تواند به پوشاندن ریشه، جلوگیری از عقب‌رفتگی بیشتر و کاهش حساسیت دندان کمک کند.

بافت پیوندی می‌تواند بسته به تکنیک مورد استفاده از بافت خود فرد یا سایر مواد مناسب تهیه شود.

آیا تحلیل لثه بدون جراحی درمان می‌شود؟

بله، همه موارد تحلیل لثه به جراحی احتیاج ندارند.

در تحلیل‌های خفیف ممکن است اصلاح روش مسواک زدن، درمان بیماری لثه، کنترل پلاک، کاهش حساسیت یا استفاده از روش‌های ترمیمی کافی باشد.

اما زمانی که مقدار زیادی از بافت لثه از بین رفته یا بخش قابل توجهی از ریشه نمایان شده است، ممکن است برای بازسازی یا پوشاندن ناحیه، پیوند لثه پیشنهاد شود.

آیا لثه تحلیل رفته دوباره رشد می‌کند؟

یکی از رایج‌ترین سوالات این است که آیا لثه بعد از تحلیل دوباره بالا می‌آید یا خیر.

بافت لثه‌ای که واقعاً از دست رفته است معمولاً خودبه‌خود به شکل اولیه بازنمی‌گردد. با این حال، می‌توان عامل ایجادکننده را کنترل کرد و از پیشرفت بیشتر تحلیل جلوگیری کرد.

در موارد مناسب، جراحی پیوند لثه می‌تواند برای افزایش بافت و پوشاندن سطح ریشه انجام شود.

بنابراین انتظار برای رشد خودبه‌خودی لثه، به‌ویژه در مواردی که تحلیل در حال پیشرفت است، روش مناسبی نیست.

برای تحلیل لثه چه خمیردندانی مناسب است؟

هیچ خمیردندانی نمی‌تواند لثه ازدست‌رفته را دوباره ایجاد کند.

اگر فرد به دلیل نمایان شدن ریشه دچار حساسیت باشد، دندانپزشک ممکن است خمیردندان مخصوص دندان‌های حساس را توصیه کند. همچنین در افرادی که به علت مسواک زدن تهاجمی دچار تحلیل شده‌اند، استفاده از محصولات بسیار ساینده ممکن است مناسب نباشد.

انتخاب خمیردندان باید متناسب با علت حساسیت و وضعیت لثه انجام شود.

چگونه از تحلیل لثه جلوگیری کنیم؟

همه موارد عقب‌رفتگی لثه قابل پیشگیری نیستند؛ برای مثال بعضی افراد به‌صورت ژنتیکی بافت لثه نازک‌تری دارند. با این حال، مراقبت صحیح از دهان می‌تواند خطر مشکلات مرتبط با پلاک و بیماری لثه را کاهش دهد.

اقدامات مهم شامل موارد زیر است:

• مسواک زدن منظم و ملایم
• استفاده از مسواک با الیاف نرم
• نخ دندان کشیدن منظم
• پاک‌سازی پلاک اطراف خط لثه
• مراجعه دوره‌ای به دندانپزشک
• درمان زودهنگام التهاب و بیماری‌های لثه
• اجتناب از سیگار و محصولات دخانی
• بررسی منظم سلامت لثه در افراد پرخطر

انجمن پریودنتولوژی آمریکا بر رعایت بهداشت روزانه، کنترل عوامل خطر و ارزیابی دوره‌ای سلامت پریودنتال برای پیشگیری از بیماری‌های لثه تأکید می‌کند.

آیا جرم‌گیری باعث تحلیل لثه می‌شود؟

در افرادی که مقدار زیادی جرم اطراف دندان دارند، پس از جرم‌گیری ممکن است فاصله‌های بین دندان یا بخش بیشتری از سطح دندان قابل مشاهده شود.

این موضوع لزوماً به معنی آن نیست که جرم‌گیری باعث از بین رفتن لثه شده است. بیماری پریودنتال و التهاب طولانی‌مدت می‌توانند از قبل باعث آسیب به بافت‌های اطراف دندان شده باشند. درمان پریودنتال با هدف حذف عوامل بیماری‌زا و کنترل بیماری انجام می‌شود.

اگر پس از جرم‌گیری درباره ظاهر لثه یا حساسیت دندان نگرانی وجود دارد، بهتر است وضعیت توسط دندانپزشک ارزیابی شود.

چه زمانی تحلیل لثه نیاز به مراجعه به دندانپزشک دارد؟

بهتر است هر تغییر قابل توجه در خط لثه بررسی شود، حتی اگر درد وجود نداشته باشد.

در شرایط زیر مراجعه سریع‌تر اهمیت بیشتری دارد:

• ریشه یک یا چند دندان قابل مشاهده شده است.
• تحلیل لثه در حال افزایش است.
• دندان‌ها نسبت به سرما یا گرما حساس شده‌اند.
• لثه‌ها به‌طور مکرر خونریزی می‌کنند.
• بوی بد دهان مداوم وجود دارد.
• لثه متورم یا دردناک است.
• دندان لق شده است.
• ظاهر خط لثه به‌وضوح تغییر کرده است.

Cleveland Clinic توصیه می‌کند در صورت مشاهده نمایان شدن بیشتر ریشه دندان یا افزایش حساسیت، فرد برای ارزیابی به دندانپزشک یا متخصص لثه مراجعه کند.

برای تحلیل لثه به چه پزشکی مراجعه کنیم؟

در مرحله اول می‌توانید به دندانپزشک مراجعه کنید.

اگر تحلیل شدید باشد، بیماری پریودنتال وجود داشته باشد یا بیمار به پیوند لثه و جراحی تخصصی نیاز داشته باشد، ممکن است به متخصص لثه یا پریودنتیست ارجاع داده شود.

متخصصان پریودنتولوژی در زمینه تشخیص و درمان بیماری‌های لثه و انجام جراحی‌هایی مانند پیوند لثه آموزش تخصصی دارند.

نتیجه‌گیری

تحلیل لثه یا عقب‌رفتگی لثه زمانی اتفاق می‌افتد که بافت لثه از اطراف دندان کنار می‌رود و بخشی از ریشه دندان نمایان می‌شود. این مشکل می‌تواند در اثر مسواک زدن با فشار زیاد، بیماری‌های پریودنتال، تجمع پلاک و جرم، سیگار، آسیب به لثه، موقعیت نامناسب دندان یا ویژگی‌های طبیعی و ژنتیکی بافت لثه ایجاد شود.

درمان به علت و شدت مشکل بستگی دارد. اصلاح روش مسواک زدن و کنترل حساسیت ممکن است برای موارد خفیف کافی باشد؛ در حالی که بیماری پریودنتال باید به‌صورت تخصصی درمان شود و برخی موارد پیشرفته به پیوند لثه نیاز دارند.

اگر متوجه تغییر خط لثه، بلندتر شدن دندان‌ها یا نمایان شدن ریشه دندان شده‌اید، بهتر است منتظر شدید شدن علائم نمانید. تشخیص زودهنگام علت تحلیل لثه می‌تواند به کنترل بیماری و جلوگیری از آسیب بیشتر به دندان و بافت‌های اطراف آن کمک کند.