علت گذاشتن کلسیم در دندان چیست؟ کاربرد آن در عصب‌کشی و درمان عفونت ریشه

گاهی پس از شروع عصب‌کشی، دندانپزشک به‌جای اینکه همان جلسه کانال ریشه را به‌طور دائمی پر کند، ماده‌ای سفیدرنگ داخل دندان قرار می‌دهد و از بیمار می‌خواهد چند روز یا چند هفته بعد برای ادامه درمان مراجعه کند. بسیاری از بیماران این ماده را با نام «کلسیم» می‌شناسند. علت گذاشتن کلسیم در دندان معمولاً کمک به ضدعفونی شدن کانال ریشه، کاهش فعالیت میکروب‌ها و فراهم کردن شرایط مناسب برای ادامه درمان ریشه است.

منظور از کلسیم در این شرایط اغلب کلسیم هیدروکساید است؛ ماده‌ای دارویی که سال‌هاست در درمان‌های اندودنتیک یا همان درمان ریشه استفاده می‌شود. این ماده با ایجاد محیط بسیار قلیایی می‌تواند فعالیت بسیاری از میکروارگانیسم‌های موجود در کانال را کاهش دهد.

کلسیمی که داخل دندان می‌گذارند دقیقاً چیست؟

کلسیمی که در جریان عصب‌کشی داخل کانال دندان قرار داده می‌شود، معمولاً هیدروکسید کلسیم یا Calcium Hydroxide با فرمول Ca(OH)₂ است.

این ماده به شکل خمیر یا ترکیب دارویی داخل کانال ریشه قرار می‌گیرد و با کلسیمی که از طریق شیر، لبنیات یا مکمل‌های غذایی دریافت می‌کنیم تفاوت دارد.

بنابراین اگر دندانپزشک می‌گوید «داخل دندان کلسیم گذاشتم»، معمولاً منظور این نیست که دندان به کمبود کلسیم دچار شده یا قرار است با این ماده محکم‌تر شود. هدف اصلی، استفاده درمانی از ویژگی‌های شیمیایی کلسیم هیدروکساید است.

کلسیم هیدروکساید محیطی با pH بسیار بالا ایجاد می‌کند و همین خاصیت قلیایی بخش مهمی از اثر ضدباکتریایی آن را توضیح می‌دهد.

علت گذاشتن کلسیم در دندان چیست؟

مهم‌ترین علت گذاشتن کلسیم در دندان، کمک به کنترل عفونت و ضدعفونی بیشتر کانال ریشه بین جلسات درمان است.

در بسیاری از موارد، شست‌وشو و پاک‌سازی مکانیکی کانال بخش عمده بافت آلوده و میکروب‌ها را حذف می‌کند؛ اما سیستم کانال‌های ریشه پیچیده است و ممکن است باکتری‌ها در بخش‌هایی باقی بمانند که ابزارهای دندانپزشکی به‌راحتی به آنها دسترسی ندارند.

در چنین شرایطی، دندانپزشک ممکن است کلسیم هیدروکساید را داخل کانال قرار دهد تا تا جلسه بعدی به‌عنوان یک داروی داخل کانال عمل کند. با این حال، داروی داخل کانال جایگزین تمیز کردن و شکل‌دهی مناسب کانال نیست و بیشتر نقش تکمیلی دارد.

مهم‌ترین اهداف استفاده از کلسیم عبارت‌اند از:

• کاهش تعداد و فعالیت باکتری‌های موجود در کانال ریشه
• کمک به کنترل عفونت بین دو جلسه درمان ریشه
• ایجاد محیط قلیایی نامناسب برای بسیاری از میکروارگانیسم‌ها
• کمک به کاهش اثر برخی مواد التهابی و سموم باکتریایی
• فراهم کردن شرایط مناسب‌تر برای ترمیم بافت‌های اطراف ریشه
• کمک به تشکیل بافت سخت در بعضی درمان‌های خاص
• استفاده در برخی موارد درمان مجدد ریشه یا دندان‌های دارای عفونت پایدار

چرا دندانپزشک عصب‌کشی را همان جلسه تمام نمی‌کند؟

بعضی درمان‌های ریشه را می‌توان در یک جلسه کامل کرد، اما همیشه این کار مناسب نیست.

اگر دندان عفونت قابل‌توجه، ترشح داخل کانال، ضایعه اطراف ریشه یا سابقه درمان ریشه ناموفق داشته باشد، ممکن است دندانپزشک ترجیح دهد درمان را در چند مرحله انجام دهد.

در این شرایط، پس از پاک‌سازی اولیه کانال، کلسیم هیدروکساید داخل ریشه قرار داده می‌شود و روی دندان نیز معمولاً پانسمان یا ترمیم موقت انجام می‌گیرد.

هدف این است که پیش از پر کردن دائمی کانال، شرایط عفونی تا حد امکان کنترل شود.

مطالعات نشان داده‌اند کلسیم هیدروکساید همچنان یکی از داروهای داخل کانال مورد استفاده در درمان ریشه و درمان مجدد است، هرچند میزان اثربخشی آن می‌تواند به نوع میکروب، شرایط دندان و روش درمان بستگی داشته باشد.

کلسیم هیدروکساید چگونه میکروب‌های دندان را کاهش می‌دهد؟

پس از قرار گرفتن کلسیم هیدروکساید در کانال، این ماده یون‌های کلسیم و هیدروکسیل آزاد می‌کند.

یون‌های هیدروکسیل باعث افزایش شدید pH محیط می‌شوند. بسیاری از باکتری‌های مرتبط با عفونت کانال نمی‌توانند در چنین محیط قلیایی شدیدی به‌خوبی زنده بمانند.

این شرایط می‌تواند عملکرد پروتئین‌ها، غشای سلولی و سایر ساختارهای ضروری برخی میکروارگانیسم‌ها را مختل کند.

با این حال، کلسیم هیدروکساید نمی‌تواند تمام انواع میکروب‌های کانال را با اطمینان کامل از بین ببرد. برخی میکروارگانیسم‌ها مانند Enterococcus faecalis نسبت به آن مقاوم‌تر هستند. به همین دلیل نتیجه درمان ریشه فقط به وجود کلسیم در کانال وابسته نیست و پاک‌سازی، شست‌وشو، شکل‌دهی و پر کردن اصولی کانال نیز اهمیت زیادی دارند.

آیا گذاشتن کلسیم یعنی دندان عفونت شدید دارد؟

نه لزوماً.

استفاده از کلسیم می‌تواند نشانه این باشد که دندانپزشک قصد دارد قبل از تکمیل درمان، کنترل بیشتری روی شرایط داخل کانال داشته باشد؛ اما به‌تنهایی نشان‌دهنده شدت عفونت نیست.

ممکن است کلسیم در موارد مختلفی استفاده شود، از جمله:

دندان دارای پالپ مرده یا نکروز شده

وقتی عصب و بافت پالپ دندان از بین رفته و کانال آلوده شده باشد، کلسیم می‌تواند بین جلسات درمان برای کاهش بار میکروبی استفاده شود.

عفونت یا ضایعه اطراف نوک ریشه

در برخی دندان‌ها عفونت از داخل کانال به بافت اطراف انتهای ریشه گسترش پیدا می‌کند. کنترل مناسب عفونت کانال یکی از مراحل اصلی فراهم کردن شرایط برای ترمیم این ناحیه است.

درمان مجدد عصب‌کشی

اگر دندانی قبلاً عصب‌کشی شده اما دوباره دچار عفونت شده باشد، ممکن است در جریان درمان مجدد از داروی داخل کانال مانند کلسیم هیدروکساید استفاده شود.

برخی دندان‌های نابالغ

در بعضی درمان‌های مربوط به دندان دائمی نابالغ که ریشه آن هنوز کامل نشده است نیز ممکن است کلسیم هیدروکساید بخشی از پروتکل درمان باشد. انجمن متخصصان درمان ریشه آمریکا نیز استفاده از آن را در برخی روش‌های درمان بازساختی مطرح کرده است.

بعضی موارد تحلیل التهابی ریشه

در شرایط خاصی که تحلیل ریشه رخ داده است، متخصص درمان ریشه ممکن است بسته به علت و وضعیت دندان از کلسیم هیدروکساید استفاده کند.

آیا کلسیم داخل دندان همان ماده پرکننده ریشه است؟

خیر.

این یکی از مهم‌ترین نکاتی است که بیماران باید بدانند.

کلسیم هیدروکساید معمولاً یک داروی موقت داخل کانال است، نه ماده نهایی برای پر کردن دائمی ریشه.

در بسیاری از درمان‌ها، در جلسه بعدی این ماده از کانال خارج می‌شود. سپس کانال مجدداً شست‌وشو و آماده شده و در صورت مناسب بودن شرایط، با مواد مخصوص درمان ریشه پر می‌شود.

بنابراین باقی ماندن کلسیم در دندان معمولاً بخشی از یک درمان چندمرحله‌ای است.

کلسیم چند روز باید داخل دندان بماند؟

برای همه بیماران زمان مشخص و یکسانی وجود ندارد.

مدت باقی ماندن کلسیم به عواملی مانند موارد زیر بستگی دارد:

• میزان عفونت
• وجود یا عدم وجود ترشح داخل کانال
• وضعیت بافت‌های اطراف ریشه
• نوع درمان ریشه
• درمان اولیه یا درمان مجدد
• تشخیص متخصص
• پاسخ دندان به جلسه اول درمان

در بعضی بیماران فاصله بین دو جلسه حدود چند روز تا چند هفته است.

بنابراین اگر دندانپزشک برای مراجعه بعدی زمان مشخصی تعیین کرده، بهتر است مراجعه به تعویق نیفتد.

آیا می‌توان کلسیم را چند ماه داخل دندان نگه داشت؟

مدت درمان باید تحت نظر دندانپزشک تعیین شود.

قرار دادن طولانی‌مدت کلسیم هیدروکساید بدون دلیل درمانی مشخص مناسب نیست. برخی مطالعات آزمایشگاهی و مرورهای علمی نشان داده‌اند قرار گرفتن طولانی دنتین در معرض این ماده می‌تواند روی خصوصیات مکانیکی آن اثر بگذارد و به همین دلیل استفاده طولانی باید با احتیاط انجام شود.

در نتیجه اگر زمان جلسه بعدی گذشته است، بهتر است صرفاً به این دلیل که دندان درد ندارد، ادامه درمان را ماه‌ها به تعویق نیندازید.

آیا بعد از گذاشتن کلسیم در دندان درد طبیعی است؟

ممکن است بعد از درمان ریشه یا قرار دادن داروی داخل کانال، دندان برای مدتی نسبت به فشار یا جویدن حساس باشد.

این حساسیت می‌تواند ناشی از التهاب قبلی اطراف ریشه یا دستکاری انجام‌شده حین درمان باشد و الزاماً به معنی مشکل در کلسیم نیست.

با این حال، در صورت بروز علائم زیر باید با دندانپزشک تماس گرفت:

• درد شدید یا رو به افزایش
• تورم لثه یا صورت
• تب
• خروج چرک
• ایجاد برآمدگی روی لثه
• احساس بلند شدن غیرعادی دندان هنگام بستن دهان
• افتادن کامل پانسمان موقت
• درد شدید هنگام جویدن که کاهش پیدا نمی‌کند

چرا بعد از گذاشتن کلسیم روی دندان پانسمان می‌گذارند؟

زمانی که کلسیم داخل کانال قرار می‌گیرد، لازم است فضای داخل دندان تا جلسه بعدی از محیط دهان جدا بماند.

برای همین دندانپزشک معمولاً یک ترمیم یا پانسمان موقت روی دندان قرار می‌دهد.

این پانسمان کمک می‌کند بزاق، مواد غذایی و میکروب‌های دهان دوباره وارد کانال نشوند.

اگر پانسمان موقت کاملاً خارج شود، مسیر ورود آلودگی به داخل دندان می‌تواند باز شود؛ بنابراین بهتر است بیمار برای بررسی و ترمیم مجدد با مطب تماس بگیرد.

آیا کلسیم باعث از بین رفتن کامل عفونت دندان می‌شود؟

کلسیم می‌تواند بخشی از برنامه کنترل عفونت باشد، اما نباید آن را یک درمان مستقل در نظر گرفت.

موفقیت درمان ریشه معمولاً به مجموعه‌ای از مراحل بستگی دارد:

1. دسترسی مناسب به کانال‌ها
2. پیدا کردن تمام کانال‌های اصلی
3. خارج کردن بافت آلوده
4. شست‌وشوی مناسب
5. شکل‌دهی کانال
6. استفاده از داروی داخل کانال در صورت نیاز
7. پر کردن اصولی کانال
8. ترمیم مناسب تاج دندان

بنابراین حتی اگر بعد از گذاشتن کلسیم درد بیمار کاملاً برطرف شود، درمان نباید بدون نظر دندانپزشک نیمه‌کاره رها شود.

آیا گذاشتن کلسیم به ترمیم استخوان اطراف ریشه کمک می‌کند؟

کلسیم هیدروکساید مستقیماً استخوان از دست‌رفته را «پر» نمی‌کند.

کاری که درمان ریشه انجام می‌دهد این است که منبع عفونت داخل کانال را کنترل می‌کند. وقتی عامل عفونی کاهش پیدا کند و کانال به‌درستی درمان شود، بدن می‌تواند در بسیاری از موارد فرایند ترمیم بافت اطراف ریشه را آغاز کند.

کلسیم هیدروکساید همچنین به دلیل آزادسازی یون‌ها و اثر آن بر محیط بافتی، در بعضی کاربردهای اندودنتیک با تشکیل بافت سخت مرتبط است.

آیا کلسیم برای عصب‌کشی همه دندان‌ها لازم است؟

خیر.

تمام درمان‌های ریشه نیاز به کلسیم داخل کانال ندارند.

دندانپزشک ممکن است در یک دندان پس از پاک‌سازی مناسب، همان جلسه کانال‌ها را پر کند؛ در دندانی دیگر به دلیل شرایط عفونی یا درمانی، تصمیم بگیرد ابتدا داروی داخل کانال قرار دهد.

این تصمیم به شرایط واقعی دندان بستگی دارد و نمی‌توان برای تمام بیماران یک نسخه واحد در نظر گرفت.

آیا گذاشتن کلسیم در دندان عارضه دارد؟

وقتی کلسیم هیدروکساید به‌طور اصولی و در محل مناسب استفاده شود، یک ماده شناخته‌شده در درمان ریشه محسوب می‌شود.

با این حال، مانند هر ماده درمانی دیگری، استفاده نادرست می‌تواند مشکل‌ساز شود.

یکی از عوارض مهم اما نسبتاً غیرمعمول، خارج شدن حجم قابل‌توجهی از ماده از انتهای ریشه و ورود آن به بافت‌های اطراف است. مواردی از آسیب بافتی پس از خروج نامناسب کلسیم هیدروکساید گزارش شده است.

به همین دلیل قرار دادن ماده باید توسط دندانپزشک و با کنترل دقیق انجام شود.

فرق کلسیم داخل دندان با MTA چیست؟

هر دو ماده ممکن است در درمان‌های اندودنتیک استفاده شوند، اما یکسان نیستند.

کلسیم هیدروکساید بیشتر به‌عنوان یک ماده دارویی داخل کانال یا در برخی درمان‌های مرتبط با پالپ و ریشه استفاده شده است.

در مقابل، مواد بر پایه کلسیم سیلیکات مانند MTA کاربردهای متفاوتی دارند و می‌توانند در ترمیم برخی ارتباطات، پوشاندن پالپ، ایجاد سد در انتهای ریشه و درمان‌های خاص اندودنتیک استفاده شوند.

حتی در برخی درمان‌های مستقیم پالپ، شواهد جدیدتر مواد کلسیم سیلیکاتی را نسبت به کلسیم هیدروکساید ترجیح می‌دهند.

بنابراین انتخاب ماده کاملاً به نوع درمان بستگی دارد.

بعد از گذاشتن کلسیم در دندان چه مراقبت‌هایی لازم است؟

تا زمانی که درمان ریشه کامل نشده و دندان ترمیم دائمی دریافت نکرده است، بهتر است با آن با احتیاط بیشتری غذا بجوید.

به‌خصوص اگر بخش زیادی از ساختار دندان از بین رفته باشد، فشار شدید می‌تواند خطر شکستن دندان یا پانسمان موقت را افزایش دهد.

چند نکته ساده می‌تواند مفید باشد:

• تا زمانی که بی‌حسی کاملاً از بین نرفته، روی لب و گونه گاز نگیرید.
• با دندانی که پانسمان موقت دارد مواد بسیار سفت نجوید.
• مسواک زدن و بهداشت دهان را طبق معمول ادامه دهید.
• اگر دارویی تجویز شده است، طبق دستور دندانپزشک مصرف کنید.
• زمان مراجعه بعدی را جدی بگیرید.
• در صورت افتادن پانسمان یا تورم غیرعادی، با دندانپزشک تماس بگیرید.

اگر بعد از گذاشتن کلسیم دیگر درد نداشته باشیم، باز هم باید عصب‌کشی را ادامه دهیم؟

بله.

از بین رفتن درد به معنی پایان درمان ریشه نیست.

ممکن است التهاب کاهش پیدا کرده باشد و بیمار احساس بسیار بهتری داشته باشد، اما کانال هنوز پر نشده و ترمیم نهایی نیز انجام نشده باشد.

رها کردن درمان در این مرحله می‌تواند باعث آلودگی مجدد کانال و شکست درمان شود.

بنابراین جلسه بعدی بخش مهمی از درمان است، حتی اگر دندان کاملاً بدون درد شده باشد.

سوالات متداول درباره گذاشتن کلسیم در دندان

نتیجه‌گیری؛ چرا داخل دندان کلسیم می‌گذارند؟

علت گذاشتن کلسیم در دندان در بیشتر موارد کمک به ضدعفونی کانال ریشه و کنترل بهتر عفونت بین جلسات عصب‌کشی است. ماده‌ای که در این شرایط استفاده می‌شود معمولاً کلسیم هیدروکساید است؛ ترکیبی با خاصیت قلیایی بالا که می‌تواند فعالیت بسیاری از باکتری‌های داخل کانال را کاهش دهد و در بعضی شرایط نیز به ایجاد محیط مناسب برای ترمیم بافت‌های اطراف ریشه کمک کند.

این ماده معمولاً موقتی است و پس از مدت تعیین‌شده توسط دندانپزشک از کانال خارج می‌شود تا مراحل بعدی درمان انجام شود. بنابراین اگر پس از گذاشتن کلسیم درد دندان برطرف شد، نباید تصور کرد درمان تمام شده است. مراجعه در زمان تعیین‌شده و تکمیل درمان ریشه و ترمیم نهایی دندان، نقش اصلی را در حفظ بلندمدت دندان دارد.