علت زخم لثه و دهان در کودکان + درمان‌های خانگی و پزشکی

کودکتان که تا دیروز با اشتها غذا می‌خورد، حالا لب به غذا نمی‌زند، بدخلق است و آب دهانش بیشتر از همیشه راه افتاده. وقتی دهانش را نگاه می‌کنید، لثه قرمز یا چند زخم کوچک می‌بینید. این صحنه برای بیشتر والدین نگران‌کننده است.

زخم لثه و دهان در کودکان معمولاً به علت عفونت‌های ویروسی، آفت، ضربه یا تحریک ایجاد می‌شود و اغلب طی یک تا دو هفته خودبه‌خود بهتر می‌شود. اما بعضی انواع آن، مثل عفونت هرپسی، می‌توانند شدیدتر باشند و باید توسط پزشک بررسی شوند.

در این مقاله علت‌های رایج را می‌شناسید، یاد می‌گیرید چطور در خانه از کودک مراقبت کنید و می‌فهمید چه زمانی باید به پزشک یا دندانپزشک اطفال مراجعه کنید.

زخم لثه و دهان در کودکان چه شکلی دارد؟

نشانه‌ها بسته به علت متفاوت‌اند، اما این موارد رایج است:

• زخم‌های کوچک سفید، زرد یا قرمز در لثه، زبان، لب یا داخل گونه
• قرمزی، ورم و حساسیت لثه (گاهی با خونریزی هنگام مسواک)
• ترشح بیش از حد آب دهان
• بی‌اشتهایی و امتناع از خوردن یا نوشیدن
• بدخلقی و گریه هنگام غذا خوردن
• تب یا بی‌حالی در بعضی انواع
• بوی بد دهان

علت‌های رایج زخم لثه و دهان در کودکان

۱. عفونت‌های ویروسی

این‌ها شایع‌ترین علت‌ها هستند، به‌خصوص در کودکان زیر ۵ تا ۶ سال:

• بیماری دست‌وپا و دهان: با زخم‌های دردناک در دهان و گاهی دانه‌های کوچک روی کف دست، کف پا یا ناحیه‌ی پوشک همراه است و واگیردار است.
• هرپانژین: زخم‌ها بیشتر در انتهای دهان و گلو دیده می‌شود و معمولاً با تب و گلودرد همراه است.
• ژنژیوواستوماتیت هرپسی: اولین برخورد کودک با ویروس تبخال (HSV-1) است. لثه‌ها قرمز، متورم و حساس می‌شوند و ممکن است خونریزی کنند. معمولاً با تب، بدخلقی و ترشح زیاد آب دهان همراه است.

۲. آفت دهان

آفت زخم گرد و کم‌عمقی با مرکز سفید یا زرد و حاشیه‌ی قرمز است. تعداد آن معمولاً یک تا سه عدد است و معمولاً با تب همراه نیست. آفت واگیردار نیست و بیشتر در کودکان بزرگ‌تر دیده می‌شود. ممکن است تکرار شود.

۳. ضربه و تحریک

• گاز گرفتن لب یا گونه
• ضربه‌ی مسواک یا اسباب‌بازی
• سوختگی با غذا یا نوشیدنی داغ
• غذاهای تند، شور، ترش و گازدار
• تماس سیم ارتودنسی یا دندان تیز با بافت دهان

۴. بهداشت ضعیف دهان و التهاب لثه

وقتی پلاک و ذرات غذا روی دندان و لثه می‌ماند، لثه ملتهب و قرمز می‌شود و ممکن است هنگام مسواک خون بیاید. این مشکل با مسواک منظم و تمیزکاری مناسب معمولاً بهتر می‌شود.

۵. دندان‌درآوردن

دندان‌درآوردن می‌تواند لثه را قرمز، متورم و حساس کند و کودک را بی‌قرار و آب‌ریزشی کند. این حالت معمولاً زخم واقعی ایجاد نمی‌کند. اگر کودک تب بالا یا زخم مشخص دارد، فقط به دندان‌درآوردن نسبت ندهید.

۵. برفک دهان

برفک ناشی از قارچ است و به‌صورت لکه‌های سفید روی زبان، گونه‌ها و لثه دیده می‌شود. لکه‌ها را نمی‌توان به‌راحتی پاک کرد و گاهی زیرشان قرمز است. در نوزادان و کودکانی که آنتی‌بیوتیک مصرف کرده‌اند شایع‌تر است.

بیشتر بخوانید: برفک دهان چیست و چگونه درمان می شود؟

۶. کمبودهای تغذیه‌ای

کمبود آهن، ویتامین B12، فولات یا زینک می‌تواند در بعضی کودکان به زخم‌های مکرر دهان و التهاب لثه کمک کند. اگر زخم‌ها دوباره و دوباره برمی‌گردند، بررسی تغذیه و آزمایش خون منطقی است.

۷. علت‌های کمتر شایع

• واکنش آلرژیک به غذا، خمیردندان یا دارو
• مصرف برخی داروها
• مشکلات سیستم ایمنی یا بیماری‌های خودایمنی
• بیماری‌های گوارشی مزمن مثل سلیاک (در موارد نادر)
• عفونت دندان و آبسه

جدول مقایسه‌ی سریع علت‌ها

علت	محل شایع	تب	واگیردار؟
بیماری دست‌وپا و دهان	زبان، گونه، گاهی کف دست و پا	معمولاً دارد	بله
هرپانژین	انتهای دهان و گلو	معمولاً دارد	بله
ژنژیوواستوماتیت هرپسی	لثه، زبان، لب	معمولاً بالا	بله
آفت	داخل لب و گونه، لثه	معمولاً ندارد	خیر
برفک	زبان، گونه، لثه	معمولاً ندارد	محدود
ضربه و تحریک	محل آسیب	ندارد	خیر

درمان‌های خانگی زخم لثه و دهان کودکان

بیشتر زخم‌های دهان با مراقبت ساده در خانه بهتر می‌شوند. هدف اصلی کاهش درد، حفظ آب بدن و جلوگیری از تحریک بیشتر است.

غذا و نوشیدنی مناسب

• غذاهای نرم، خنک و ملایم مثل ماست، پوره، فرنی، موز له‌شده و سوپ ولرم بدهید
• نوشیدنی‌های خنک و آب فراوان بدهید تا بدن کم‌آب نشود
• بستنی ساده یا یخ‌مک بدون شکر زیاد می‌تواند به آرام‌شدن درد کمک کند
• از غذاهای تند، شور، ترش، سرخ‌شده و داغ و نوشیدنی‌های گازدار یا ترش (مثل آبمیوه‌ی اسیدی) خودداری کنید
• اگر کودک با لیوان مشکل دارد، با قاشق یا نی کوچک نوشیدنی بدهید

مراقبت از دهان و دندان

• از مسواک نرم استفاده کنید و ملایم مسواک بزنید
• اگر مسواک دردناک است، با گاز نرم و تمیز یا مسواک کودک نرم، دندان‌ها را تمیز کنید
• برای کودکانی که می‌توانند تف کنند، دهان‌شویه‌ی آب ولرم یا آب نمک خیلی رقیق (مثلاً نیم قاشق چای‌خوری نمک در یک لیوان آب ولرم) ممکن است کمک کند
• از خمیردندان‌های تند یا دارای مواد تحریک‌کننده پرهیز کنید و اگر دردناک است، موقتاً مقدار کم یا نوع ملایم استفاده کنید

استراحت و کنترل درد

• به کودک استراحت و رسیدگی بدهید
• برای کنترل تب و درد فقط از داروهایی استفاده کنید که پزشک یا داروساز براساس سن و وزن کودک توصیه می‌کند
• به کودکان آسپرین ندهید، چون در بعضی شرایط خطر عارضه‌ی جدی دارد
• هر دارو، ژل یا اسپری بی‌حس‌کننده‌ی دهان را فقط با نظر پزشک به کودک بدهید، چون بعضی از آن‌ها برای کودکان خردسال می‌توانند خطرناک باشند
• عسل را به کودک زیر یک سال هرگز ندهید

پیشگیری از انتقال

اگر علت زخم‌ها واگیردار (مثل ویروس دست‌وپا و دهان یا هرپس) است:

• دست‌ها را بعد از تماس با دهان کودک، قبل از غذا و بعد از دستشویی بشویید
• ظرف، قاشق، لیوان و حوله‌ی کودک را جدا نگه دارید و به دیگران ندهید
• از بوسیدن دهان کودک خودداری کنید
• اسباب‌بازی‌هایی که به دهان می‌برد را تمیز کنید

درمان پزشکی زخم لثه و دهان در کودکان

اگر زخم‌ها شدید یا طولانی باشند، پزشک ممکن است یکی از این اقدام‌ها را انجام دهد:

• درمان حمایتی: برای بیشتر عفونت‌های ویروسی، درمان اصلی کنترل درد و تب و حفظ مایعات است
• داروی ضدویروس: در بعضی موارد عفونت هرپسی، پزشک ممکن است در همان روزهای اول داروی ضدویروس تجویز کند
• درمان ضدقارچ: برای برفک دهان، داروی ضدقارچ مناسب سن کودک داده می‌شود
• ژل یا داروی موضعی: برای آفت‌های شدید یا دردناک، فقط با نظر پزشک یا دندانپزشک
• درمان کمبودها: اگر آزمایش کمبود آهن یا ویتامین نشان دهد، مکمل مناسب تجویز می‌شود
• درمان دندانی: اگر علت پوسیدگی، دندان شکسته، ارتودنسی یا آبسه باشد، دندانپزشک اطفال مشکل را اصلاح می‌کند
• بستری یا مایع‌درمانی: اگر کودک نتواند مایعات بنوشد و دچار کم‌آبی شود، ممکن است مراقبت بیمارستانی لازم باشد

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید؟

در این موارد زودتر اقدام کنید:

• کودک به‌دلیل درد نمی‌تواند چیزی بخورد یا بنوشد
• نشانه‌های کم‌آبی دیده می‌شود (ادرار خیلی کم یا پررنگ، لب‌های خشک، بی‌حالی شدید، گریه بدون اشک)
• تب بالا یا تب طولانی دارد
• زخم‌ها گسترده‌اند، رو به بدتر شدن‌اند یا تا بیش از دو هفته خوب نمی‌شوند
• زخم‌ها مدام تکرار می‌شوند
• لثه به‌شدت متورم است، خونریزی دارد یا صورت و فک متورم شده است
• زخم‌ها روی لب، صورت یا اطراف چشم گسترش یافته‌اند
• کودک نوزاد یا شیرخوار کوچک است، یا سیستم ایمنی ضعیف دارد
• بوی بد دهان شدید، درد دندان یا ترشح چرکی وجود دارد
• کودک خیلی بی‌حال، خواب‌آلود یا بی‌قرار است

اگر کودک با تب بالا یا علائم شدید حال عمومی بدی دارد، بدون معطلی به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.

چطور از زخم لثه و دهان در کودکان پیشگیری کنیم؟

• مسواک زدن منظم دو بار در روز با خمیردندان مناسب سن
• کمک به کودکان کوچک برای مسواک زدن تا مهارت کافی پیدا کنند
• تعویض مسواک هر سه ماه یا بعد از بیماری
• شستن مرتب دست‌ها، به‌خصوص قبل از غذا و بعد از دستشویی
• جلوگیری از اشتراک ظرف، قاشق و لیوان
• تغذیه‌ی متعادل با میوه، سبزی، پروتئین و لبنیات
• محدود کردن شیرینی، نوشیدنی‌های قندی و خوراکی‌های چسبناک
• بازدید دوره‌ای از دندانپزشک اطفال
• بررسی نیش‌ها یا لبه‌های تیز دندان و سیم‌های ارتودنسی
• دوری کودک از افرادی که تبخال یا بیماری عفونی دهان دارند

باورهای غلط درباره‌ی زخم دهان کودکان

• «هر زخم دهان نشانه‌ی کمبود ویتامین است.» علت‌های ویروسی و تحریک بسیار شایع‌ترند.
• «زخم لثه همیشه به‌خاطر دندان‌درآوردن است.» تب بالا و زخم مشخص معمولاً علت دیگری دارد.
• «هر ژل بی‌حس‌کننده برای کودک بی‌خطر است.» بعضی از آن‌ها برای کودکان خردسال خطر دارند و باید با نظر پزشک استفاده شوند.
• «مسواک نزنیم تا درد نگیرد.» بهداشت دهان مهم است؛ فقط باید ملایم‌تر انجام شود.
• «زخم دهان همیشه واگیردار است.» آفت واگیردار نیست، ولی انواع ویروسی بله.

نتیجه‌گیری

زخم لثه و دهان در کودکان بسیار رایج است و در بیشتر موارد با مراقبت ساده در خانه طی یک تا دو هفته بهتر می‌شود. شایع‌ترین علت‌ها عفونت‌های ویروسی، آفت و تحریک‌های ساده‌اند، اما ژنژیوواستوماتیت هرپسی و کم‌آبی می‌توانند جدی‌تر باشند.

با غذاهای نرم و خنک، مایعات کافی، مسواک ملایم و پیگیری علائم از کودک مراقبت کنید. دارو و ژل را بدون نظر پزشک ندهید و اگر کودک نمی‌خورد و نمی‌نوشد، تب بالا دارد یا زخم‌ها طولانی شدند، زودتر به پزشک یا دندانپزشک اطفال مراجعه کنید.

این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره‌ی پزشک یا دندانپزشک نیست. برای تشخیص و درمان، به‌خصوص در نوزادان و کودکان کوچک، حتماً با متخصص مشورت کنید.